Yazmak, İnsanın Kendisi ve Geçmişiyle Yüzleşmesinin Bir Yoludur

Merhaba hocam, okuyucularımıza kısaca kendinizden bahseder misiniz?

Elbette. Beyoğlu’nun gecekondu mahallelerinden birinde doğdum ve çocukluluğumu, gençlik yıllarımı da aynı mahallenin sıcak ve samimi ortamında geçirdim. Yeni Medya ve Gazetecilik mezunuyum. Yazın hayatıma şiir ile başladım. Zamanla öykü, roman ve senaryo alanlarında üretmeye başladım. Paradoks, Kutsal Son ve MONOLOG (Hayatın Niyeti Felaket) adlı kitaplarım yayımlandı. Yazdığım senaryolar uluslararası film festivallerinde ‘En İyi Senaryo’ ödülleri ve onlarca başarı kazandı. Aynı zamanda İtalya’da düzenlenen Robinson Film Awards festivali seçici kurulunda yer alıyorum. Uzun soluklu hikayeler anlattığım kitaplarımı yazarken, bir yandan da yeni senaryolar üretmeye devam ediyorum. 

Yazma yolculuğunuzdan kısaca bahseder misiniz? Sizi kitap yazmaya yönlendiren nedenler nelerdir?

Henüz ilkokul sıralarında sessiz bir çocukken başlayan, kelimelerle oyun oynama, ortaya anlamlı bir metin çıkartmaya çalışma çabası beni akrostiş şiirlere yöneltmişti. Dizelerin baş harfleri önceden yazılıyor, o baş harflere göre şiirin dizeleri anlamlı ve duygulu bir biçimde yaratılmaya çalışılıyor, isteyen bir arkadaşım olursa onun hoşlandığı kızın isiminin baş harfleriyle de sipariş usulü bir şiir çalışması yapılıyordu. 

O anlamlı bir kelime oluşturma çabası daha sonraları ben de, bu kelimeleri bir araya getirerek anlam bütünlüğü olan metinler oluşturma, öykü anlatma isteğine dönüştü. Zamanla öyküler, birbirinin içine geçen karışık olay örgülerine ve romanlara evrildi. Ancak hangi türde ve uzunlukta yazıyor olursam olayım, hikayelerimin içeriğinde her zaman kimlik, hafıza, ölüm, yas ve insan psikolojisi gibi temalar mutlaka bulunuyor. Sanırım bunlardan kaçamıyorum. Yazım sürecinde görüldüğü gibi her şey tek ve anlamlı bir kelimeyle başlıyor. 

Yazarlık sizin için ne ifade ediyor? 

Benim için; zaten zihnimin içinde çekip bitirdiğim bir filmi sahne sahne yazmak, düşüncelerimi yeni ufuklara yelken açması için rahatlatmayı ifade ediyor. Zihnimi sıkıştıran, rahat bırakmayan bir öyküyü anlatmak zorunluluğu hissediyorum. Ancak hiçbir zaman da, “Hadi oturayım da bir şeyler yazayım.” demedim. Boş bir kağıdın karşısında, boş bir zihinle ne yazılabilir ki? Bence yazarın anlatmak istediği bir derdi olmalı ve başkaları için değil, kendini rahatlatmak için yazmalı. İnsanın kendisi ve geçmişiyle yüzleşmesinin bir yoludur yazmak. 

Kitabınız Alaska Yayınları’ndan çıktı, tebrik ederiz. Kitabınızda okurlarınızı ne gibi sürprizler bekliyor?

Teşekkür ederim. Bu kitapta önemli olan okuru şaşırtacak sürprizler, şaşırtmacalar, katil kim oyunları değildir; karakterle birlikte yaşadığı hayata dahil olmak, onun kendi bedeni içindeki sıkışmışlığına, çaresizliğine şahit olmak, vicdanın yarattığı o göğüs sıkıştırıcı hissine ortak olmaktır. Aynı zamanda karakterin mücadelesini verdiği benlik savaşı sırasında, romanın asıl anlatıcısının kim olduğuyla ilgili de okuru bir zihin bulanıklığı bekliyor olacaktır. Bu nedenle; okurlarımız için hiçbir sürpriz yok. Zaten roman, bir ‘Son Söz’ ile başlıyor. Karakterin nasıl biri olduğu, nasıl bir ruh halinde olduğu, neler çektiği daha henüz hikayenin başında belli oluyor.

Başucu yazar ve kitaplarınız nelerdir? Yazarların ve kitapların hayatınıza nasıl bir etkisi oldu?

Maalesef okuma alışkanlığını çok geç kazandım. Okumak sıkıcı, bana ders çalışıyormuşum gibi hissettireceğini düşündüğüm bir eylem olarak görünürdü. Askerde bir arkadaşımın bana hediye ettiği Zülfü Livaneli’nin, ‘Leyla’nın Evi’ kitabı sayesinde yavaş yavaş kitapların içindeki başka evrenlere alışmaya başladım. O günden sonra da asla okumayı ve yeni evrenleri keşfetmeyi bırakmadım.

Çok zor yanıtladığım sorulardan biridir. Çünkü çok fazla kalemini ve anlatım üslubunu sevdiğim yazar var. Zülfü Livaneli, Jack London, F.M. Dostoyevski, Oğuz Atay, Maksim Gorki, Hakan Günday, Stephen King, tüm kitaplarını keyif alarak okuduğum yazarlardan bazılarıdır. 

Keyif alarak okumanın dışında bana umut aşılayan, değer katan, hayatı sorgulatan başucu kitaplarım ise; ‘Martin Eden’ ve  'Bir Gün Tek Başına’ adlı eserlerdir. 

Martin Eden, bana onurlu bir amaç uğruna neler yapılabileceğini, nelerden vazgeçilebileceğini ve kendini eğitebilmenin, yazmanın değerini aşılamıştır. Bir Gün Tek Başına ise benim için; içsel hesaplaşmanın asla bitmeyen bir çatışma yarattığını ve herkesin aslında bu hayatta yalnız bir ömür sürdüğünü kanıtlayan, tıpkı yaşam gibi akıp giden bir eserdir. 

Üzerinde çalıştığınız yeni bir kitabınız var mı? Okuyucularınıza ipucu verir misiniz?

Şu anda tasarım aşamasında olan, zihnimin içinde filmini çekmeye başladığım bir hikaye var; ama bunu henüz yazıya dökmeye başlamadım.

Son olarak okuyuculara söylemek istediğiniz bir şey var mı?

Bence hepimiz, okumaktan ve sorgulamaktan asla vazgeçmemeliyiz. Ben insanlığı seviyorum ve insanlığın içindeki o salt iyiliğe de inanıyorum. Ama gerçekleri araştırıp okumadan ve sorgulamadan sağlıklı bir çıkarım da bulunamayız. Bazen kendimizi sorgularız, bazen de yaşadıklarımızı, çevremizdeki insanların davranışlarını, başımıza gelenleri, ömrümüzü, özlemi, acıyı; bu sorgulamanın neticesinde de gerçeğe bir o kadar daha yaklaşır, doğru kararlar vererek hayatı kendi istediğimiz gibi şekillendirmeye başlarız. Her şey sorgulanabilir, varlığımız bile…  Bütün okurlarımızın da Karanlık tarafa geçmeyen, içindeki aydınlığı taşıyan insanlarla karşılaşmalarını diliyorum.

Karanlığın Eşiğinde

Gece gecikip de sokak lambalarının sarı ve yorgun ışığı altında o gençleri gördüğünde, insanın içine çöken o ağırlık çok tanıdık... Dışarıdan bakıldığında üzerlerinde pervasız, hiçbir şeyi umursamayan özgür bir hava varmış gibi durur. Oysa biraz dikkatli bakıp gözlerinin içine odaklandığında, o sahte perdenin arkasındaki derin kimsesizliği ve yorgunluğu fark edersin.

Günün gürültüsü çekilip şehir kabuğuna çekildiğinde, sokaklar sadece binaları değil, insanların içindeki o saklı yalnızlıkları da soyup ortaya çıkarır. Onların gecenin bir yarısı soğuk kaldırımlarda öylece duruşlarında ne tam bir kaçış vardır ne de varılacak huzurlu bir hedef... Evlerinde bulamadıkları sıcaklığı, belki de hiç tatmadıkları anlaşılma duygusunu gecenin o tekinsiz ama kimseyi yargılamayan kucağında ararlar. Sokak aralarından aniden yükselen o yüksek kahkahalar neşeden değil; içlerindeki o derin sessizliği ve çaresizliği bastırma çabasından kopar.

Alev, içindeki o tanımı imkânsız boşluğu bastırmak istercesine sokağı çınlatan kahkahalarından birini attı. Henüz birkaç saat önce hayatına giren Özcan’a biraz daha sokuldu. Sesinde, kaybolmuşluğun getirdiği o ürkek merakla sordu:

“Peki şimdi nereye gidiyoruz?”

Özcan, karanlığın arkasında ne planladığını saklayan bir rahatlıkla arkadaşı Ekrem’e göz kırptı:

“Hele bir yola çıkalım da bakarız... Daha gece yeni başlıyor.”

Arabaya bindiklerinde zihinleri alkolün sahte buğusuyla bulanmıştı. Direksiyon bilinmez bir karanlığa doğru kırıldı. Bir sonraki durakları, mahalle aralarında kalmış, neon ışıkları sönük bir birahaneydi. Alev arabadan inerken adımları tereddütlüydü; içindeki o bastırmaya çalıştığı huzursuzluk yüzüne yansımıştı.

“Nereye geldik böyle?” diye mırıldandı, sesi gecenin soğukluğunda eriyip gitti.

Yine de geri dönmeye cesaret edemeyip içeri girdiler. Masada geçen saatler, sahte eğlenceler ve bardağa dolan her yudum; Alev ve arkadaşı Azra’yı kendi gerçekliklerinden biraz daha uzaklaştırdı.

Saat sabahın dördüne doğru yaklaşırken, Özcan ve Ekrem kızların savunmasızlığını ve sarhoşluğunu fırsat bilerek onları kendi evlerine götürmeye karar verdiler. Alev ile Azra, bilerek ya da bilmeyerek içirildikleri içkinin etkisiyle ayakta durmakta zorlanıyor, sürüklenen adımlarla gençlerin kollarında dışarı çıkarılıyorlardı.

Tam arabanın kapısı açılıp karanlık bir kuytuluğa çekilecekleri o kritik anda, yanlarında tanıdık bir motor sesi durdu.

Gecenin sessizliğini yaran bu ses, mahallelerinden Ahmet Amca’nın arabasından geliyordu. Yanında eşi Hanife Teyze vardı. Bir an için Alev ile Ahmet Amca’nın gözleri karanlıkta kesişti. O tek bir bakış, Alev’in üzerindeki sahte sarhoşluk perdesini yırtmaya yetti.

Uçurumun Kenarından Tutunmak

Ahmet Amca, araçtan inip babacan bir şefkatle genç kıza doğru yürüdü. Yüzündeki derin endişeyi gizlemeye gerek duymadan, olabildiğince yumuşak bir sesle konuştu:

“Yavrum, Alev... Hanife Teyzenin şekeri aniden yükseldi, gece acil hastaneye gitmek zorunda kaldık. Oradan dönüyoruz. Annenler bu akşam bizdelerdi... Seni arkadaşınla sınava çalışmaya gitti sanıyorlar. Hadi güzel kızım, geçin arabaya. Bu gece bizde kalırsınız. Ben yarın annenlere durumu en güzel dille anlatırım.”

Ahmet Amca, Alev ve Azra’yı bir babanın evladını fırtınadan koruması gibi arabaya yerleştirdikten sonra dönüp gençlerin karşısında durdu. Sitem dolu ama ezmeyen, gecenin karanlığında yollarını kaybetmiş iki gencin de ruhuna dokunmak isteyen bir ses tonuyla onlara nasihatlerde bulundu.

Araba yavaşça hareket ederken Alev, arka koltuktan dışarıdaki sarı sokak lambalarına baktı. Ucundan döndüğü o karanlık uçurumu ve gecenin soğukluğunda kaybolup gitmenin eşiğinde oluşunu düşündü. Şehrin sokakları hâlâ sahipsiz gençlerle doluydu belki; ama o gece, şefkatli bir el onu karanlığın kucağından çekip almıştı.

Araba mahalleye doğru yol alırken Alev, başını cama yaslamış, kurtulmuş olmanın verdiği hafiflikle derin bir nefes alıyordu. Ahmet Amca dikiz aynasından ona bakıp tatlı bir tebessümle sordu:

“Eee Alev kızım, bu saate kadar ne sınavıymış bu böyle? Hangi dersin çalışması sabahın dördüne kadar sürer?”

Alev, mahcubiyetle yutkunarak yanıtladı:

“Şey... Ahmet Amca, psikoloji sınavına hazırlanıyorduk da... İnsan davranışları, sosyal bağlar falan...”

Ahmet Amca hafifçe kıkırdadı. Hanife Teyze de dönüp Alev’e öyle bir baktı ki, o bakışta mahalleden bir teyzenin şefkatinden çok daha öte, insanı delip geçen bir felsefi derinlik vardı. Ahmet Amca arabayı kendi evlerinin önüne çekip kontağı kapattı. Dönüp arkaya baktığında sesi birden değişti. O sıradan mahalle amcası üslubu gitmiş, yerini son derece net, bilgili ve gözlemci bir tona bırakmıştı:

“İnsan davranışları demek... Peki, size o derslerde hiç 'Simüle Edilmiş Kriz Müdahalesi'nden bahsettiler mi kızım?”

Alev ve Azra neye uğradıklarını şaşırarak birbirlerine baktılar.

Ahmet Amca torpidodan iki tane yaka kartı çıkarıp taktı. Kartın üzerinde şu yazıyordu: "Sokak Psikolojisi ve Gençlik Saha Araştırmaları Derneği"

Hanife Teyze gülümseyerek araya girdi:

“Güzel kızım, biz Ahmet’le emekli psikologlarız. Sivil toplum kuruluşu bünyesinde yıllardır geceleri bu sokaklarda 'gizli devriye' atarız. Özcan’la Ekrem dediğiniz o iki genci de, gittikleri o mekânı da adım gibi biliriz. O mekâna girdiğiniz andan itibaren ekibimiz sizi uzaktan takibe aldı. İçtiğiniz içkilere kadar müdahale edip alkolsüz karışımlarla değiştirttik. Sizi o kapıdan çıkaracaklarını bildiğimiz an da tam zamanında 'tesadüfen' oradan geçen komşularınız rolüne büründük.”

Alev şaşkınlıktan donakalmıştı.

Ahmet Amca kapıyı açıp kızlara gülümsedi:

“Ailenizin haberi yok, gerçekten imtihan çalışıyorsunuz sanıyorlar. Ama bu gece sokakların o sahte özgürlük perdesinin arkasındaki gerçek tehlikeyi ve bir insanın hayatının tek bir anlık kararla nasıl uçuruma sürüklenebileceğini canlı bir deneyle öğrendiniz. Ders bitti kızlarım, hadi şimdi güvenle burda uyuyun. Yarın evlerinize...”

Şaziye İnceler Ekici / Edebiyat Gazetesi / Kasım 2026 / Sayı 46

Çürük Lanet

Ben karanlık bir gölgenin hattat kenarıyım

Ben dereyim, yatağımdayım akışımdan hiçbir şey eksiltmeden - çılgın akışımda

Yaşayan ruhların, şeffaf arpların, yeminli sözleşmelerin-tutkuların işaretiyim.

Hiçliğin miktarı, hiçliğin içindeki varoluş, küçüldükçe çirkinleşen oyuncak bebek, büyülü

orman, güneşten sarkan palto...

Benim ecstasy'im kuduz bir mod! alaycı cümle sonları

Hamlığın ve canlılığın manifestosu… Berlin Duvarı…

Kazanıma insan-çocukları attım, mübarek ağaçları yaktım, nazar boncuklarını çıkardım.

Kafası karışmış iblisler dolaştı

Benimle kal, benimle kal gezgin aklım!

Eğilince içinden çıktığım fotoğraf oldum, uzuvlarımdan kan aktı.

Bir öğleden sonra parmaklarımı gölgeme yapıştırıyorum - lezzetli gölgem - tatlı

Acımasız merhametim, yakamda yuvarlak bıçağım, Ölü bir cennetteyim!

Çılgınca eğlenceli, boynumdaki kuş bağımlısı

Taşlar yatağımı kesti üşüdüm içeri girdim bıçak boynumda

Göğsüm kapandı, baştan çıkarıcı ışık gitti

Acının kimyasını ayırdım

Kafes kilitli, aklım başımdan gitti! Ey kırmızı ışık! benim şehrim bölündü

Son sapmam, çılgın bekaret

Aklımdaki o iğrenç lanet!

Binnaz Deniz YILDIZ / Edebiyat Gazetesi / Kasım 2026 / Sayı 46

Mazlumun Feryadı

Çökerken karanlığın hüznü geceye

Erimekte yüreğim acının girdabında

Boğazım düğüm düğüm..

Can çekişiyor ruhum vicdan odalarında

Ne vakit insanlık uykuya dalsa

Mazlumun feryadı çınlar kulaklarımda

Bir çocuk düşer umut eşiğinden

Analar ağıt yakar sessizce

Ne vakit insanlık uyanır bilmem

Mazlumun feryadı kalır yeryüzünde

Karanlık çöker suskun vicdanlara

Hakikat sürgün edilir dillerden. 

Bir ah yükselir gökyüzüne.

Gece utanır mazlumun halinden

Ne bir çığlık duyan olur, 

Ne bir el uzanır yaraya.

Adı unutulan coğrafyalarda

Zaman donar zulmün gölgesinde

Gece sağır olur yakarışlara

Gözyaşı düşer taşın kalbine

Ve zalim..

Susturur hakikâtı…

Mazlumun sessizliğinde.

Mahbube Derya ÇORAKLI KAYA / Edebiyat Gazetesi / Kasım 2026 / Sayı 46

Kitapların Yandığı Bir Dünyada: Fahrenheit 451

Bir gün kitaplar yasaklansa, insanlar düşünmeyi bırakır mıydı? Peki ya kitapları yakmaya gerek kalmasaydı, insanlar kendi istekleriyle okumaktan, sorgulamaktan ve düşünmekten vazgeçseydi? Ray Bradbury’nin 1953 yılında yayımlanan Fahrenheit 451 adlı romanı, bu soruların peşinden giderken yalnızca kitapların yakıldığı bir geleceği anlatmaz. Çok daha rahatsız edici bir ihtimali ortaya koyar: İnsan, düşünme ihtiyacını kendiliğinden kaybederse özgürlüğünü koruyabilir mi?

Romanın dünyasında kitaplar yasaktır. İtfaiyeciler yangın söndürmek yerine kitapları yakar. İnsanlar ise ekranların, hızlı eğlencenin ve sürekli tüketilen içeriklerin arasında yaşamlarını sürdürür. Ancak Bradbury’nin asıl eleştirisi yalnızca baskıcı bir devlet düzenine yönelmez. Çünkü bir toplumun düşünmesini engellemenin tek yolu kitapları zorla elinden almak değildir. İnsanları sürekli meşgul etmek, dikkatlerini dağıtmak ve sorgulamaya ayıracak zaman bırakmamak da benzer bir sonuç doğurabilir.

Bu nedenle Fahrenheit 451, kitapların yakılmasından önce düşüncenin nasıl yakılabileceğini anlatır.

Romanın merkezindeki ateş, ilk bakışta yalnızca yıkımın sembolüdür. Kitaplar alevlerin içinde yok olur, kelimeler kül hâline gelir, geçmişin ve insan deneyiminin izleri silinmeye çalışılır. Fakat ateşin anlamı roman ilerledikçe değişmeye başlar. Çünkü ateş yalnızca yakmaz; aynı zamanda aydınlatır, ısıtır ve görünmeyeni görünür hâle getirir.

Bu karşıtlık, romanın en güçlü sembollerinden biridir.

Başlangıçta Montag’ın ateşi, düşüncenin düşmanıdır. Kitapların sayfalarını yok ederken aslında yalnızca kâğıdı değil, insanların farklı düşünme ihtimalini de ortadan kaldırır. Alevler yükseldikçe geçmiş, deneyim, tartışma ve hatırlama da yok edilmektedir. Ateş burada gücün ve yıkımın aracıdır.

Fakat ateşin başka bir yüzü daha vardır. İnsanlık tarihinin en eski imgelerinden biri olan ateş, karanlıkta yol gösteren, insanları bir araya getiren ve yaşamı mümkün kılan bir güçtür. Prometheus’un tanrılardan ateşi çalarak insanlara vermesi, Batı düşüncesinde bunun en güçlü örneklerinden biridir. Prometheus’un ateşi yalnızca fiziksel bir araç değildir; bilginin, teknik becerinin ve insanın kendi kaderini belirleme arzusunun simgesidir.

Bu açıdan bakıldığında Bradbury’nin ateşi iki zıt ihtimali aynı anda taşır. Ateş, insanı aydınlatabilir de yakabilir de.

Sorun ateşin kendisinde değildir, onu kimin, hangi amaçla kullandığındadır.

Bu durum bilgi için de geçerlidir. Bilgi insanı özgürleştirebilir, fakat bilgi sorgulanmadan, sorumluluk üstlenilmeden ve yalnızca kontrol amacıyla kullanıldığında bir baskı aracına da dönüşebilir. Kaptan Beatty’nin kitaplara ve bilgiye yaklaşımı bunun çarpıcı bir örneğidir. Beatty kitapları tanır, hatta onlardan alıntılar yapabilecek kadar bilgi sahibidir. Ancak bilgiyi özgürleşmenin değil, düzeni korumanın aracı olarak kullanır.

Dolayısıyla roman bize yalnızca “kitapları koruyun” demez. Daha zor bir soru sorar, Bilginin bizi aydınlatması için onunla ne yapıyoruz?

Montag’ın dönüşümü de ateşin bu iki anlamı üzerinden okunabilir.

Başlangıçta Montag ateşi kontrol ettiğini düşünür. Oysa aslında ateş onun hayatını kontrol eden düzenin bir parçasıdır. Her kitap yakıldığında görevini yaptığını düşünür. Ta ki Clarisse ile karşılaşana kadar.

Clarisse’in Montag’a yönelttiği basit sorular, onun içinde küçük bir ışık yakar. Clarisse dünyaya alışkanlıkların gözünden değil, merakın gözünden bakar. Yağmuru, doğayı, insanları ve kendi duygularını fark eder. Montag’ın hayatında ilk kez bir şeyin “normal” kabul edilmesi onun için yeterli olmamaya başlar.

Bu, felsefenin de başlangıç noktasıdır.

Sokrates’in “sorgulanmamış hayat yaşamaya değmez” düşüncesi, yüzyıllar sonra Bradbury’nin distopik dünyasında başka bir biçimde karşımıza çıkar. Montag’ın asıl değişimi kitap okumaya başlamasıyla değil, soru sormaya başlamasıyla gerçekleşir.

Çünkü özgür düşüncenin ilk adımı cevaplara sahip olmak değil, doğru soruları sorabilmektir.

Fahrenheit 451’in özgürlük anlayışı da burada derinleşir. Özgürlük yalnızca yasakların bulunmaması veya insanın istediği şeyi yapabilmesi değildir.

Bir insan istediği her şeyi izleyebiliyor, istediği içeriğe ulaşabiliyor ve istediği eğlenceyi tüketebiliyor olabilir. Peki bütün bunları neden yaptığını sorgulamıyorsa gerçekten özgür müdür?

Montag’ın dünyasında insanlar görünüşte sürekli seçim yapmaktadır. Ekranlar, programlar ve eğlenceler hiç durmadan seçenek sunar. Fakat seçeneklerin çokluğu her zaman özgürlük anlamına gelmez.

Felsefede özgürlük tartışmasının önemli bir kısmı tam da bu noktada ortaya çıkar. Immanuel Kant’ın Aydınlanma düşüncesinde insanın kendi aklını kullanma cesareti merkezi bir yere sahiptir. İnsan, başkasının rehberliğine sürekli ihtiyaç duymadan düşünmeye başladığında zihinsel bağımlılıktan uzaklaşır.

Bu açıdan Montag’ın yolculuğu bir Aydınlanma yolculuğudur.

Önce kendisine söyleneni yapar. Sonra nedenini sorar. Ardından kendi kararını vermeye çalışır.

Özgürlük tam da bu noktada başlar.

Ancak burada önemli bir ayrım vardır: Teknolojinin sunduğu imkânları kullanmak ile düşünme sorumluluğunu tamamen teknolojiye devretmek aynı şey değildir.

Bir yapay zekâdan fikir almak özgürlüğü azaltmaz. Fakat onun verdiği cevabı hiç sorgulamadan doğru kabul etmek, insanın kendi düşünme kasını zayıflatabilir.

Bir arama motorundan bilgi almak sorun değildir. Sorun, ilk çıkan sonucu araştırmanın sonu olarak görmektir.

Bir kitabın özetini okumak da tek başına yanlış değildir. Fakat özetin, kitabın yerine geçmesine izin verdiğimizde düşüncenin kendisini değil, düşüncenin sıkıştırılmış hâlini tüketmeye başlayabiliriz.

Çünkü düşünmek biraz da emek vermektir.

Öğrenmek emek ister.

Bir düşünceyi anlamak, ona karşı çıkmak veya onu savunmak emek ister.

Hatta “Bilmiyorum.” diyebilmek bile entelektüel bir emek gerektirir.

Sokrates’in bilgeliği de burada anlam kazanır: İnsan kendi bilgisinin sınırlarını fark ettiğinde öğrenmeye açık hâle gelir.

Bu nedenle bilgiye sahip olmakla bilgeliğe sahip olmak arasında fark vardır.

Bilgi, biriktirilebilir.

Bilgelik ise insanın o bilgiyi nasıl kullanacağını öğrenmesini gerektirir.

Montag’ın dönüşümü de tam olarak budur. Önce kitaplara sahip olmak ister. Daha sonra kitapların neden önemli olduğunu anlamaya başlar. Sonunda ise bilgiyi yalnızca saklamanın değil, yaşatmanın ve aktarmanın sorumluluğunu üstlenir.

Fahrenheit 451 ile ilgili en önemli meselelerden biri de özgürlük ile emek arasındaki ilişkidir.

Özgürlük çoğu zaman hiçbir sınırlamanın bulunmaması olarak düşünülür. Oysa gerçek özgürlük, yalnızca önümüzdeki engellerin kaldırılmasıyla ortaya çıkmaz. Kendi kararımızı verebilme yeteneğini geliştirmemiz gerekir.

Okumak emek ister.

Öğrenmek emek ister.

Bir düşünceyi anlamak, ona karşı çıkmak veya onu savunmak emek ister.

Hatta “Bilmiyorum.” diyebilmek bile entelektüel bir emek gerektirir.

Bu yüzden Fahrenheit 451, düşünmenin bir ayrıcalık değil, bir sorumluluk olduğunu hatırlatır. İnsan kendi düşüncesini oluşturmak için emek harcamadığında, kararlarını başkalarına bırakma tehlikesiyle karşılaşır.

Romanın sonlarına doğru kitapları ezberleyen insanların ortaya çıkması bu nedenle önemlidir. Kitapların fiziksel olarak yok edilebilmesi, onların içerdiği düşüncelerin tamamen yok edilebileceği anlamına gelmez.

Düşünce insanda yaşar.

Hafızada yaşar.

Konuşmada yaşar.

Başka bir insana aktarıldığında yeniden doğar.

Bu fikir, tarih boyunca sansüre karşı direnen kültürlerde de görülür. Yasaklanan eserler bazen gizlice çoğaltılmış, el yazmalarıyla aktarılmış, sürgündeki insanlar tarafından korunmuş ve sonraki kuşaklara ulaştırılmıştır.

Çünkü düşünce yalnızca kâğıttan ibaret değildir.

Kitap bunun taşıyıcısıdır.

İnsan ise onun hafızasıdır.

Bu yüzden ateşin karşısında yalnızca kitaplar değil, insanın hatırlama yeteneği de vardır.

Fahrenheit 451 bugün bize hâlâ aynı soruyu sorduruyor:

İnsanlar kitap okumadıkları için mi özgürlüklerini kaybeder, yoksa düşünme ve sorgulama alışkanlıklarını yitirdikleri için mi kitaplardan uzaklaşırlar?

Belki de asıl tehlike kitapların yakılması değildir.

Asıl tehlike, kitabın neden okunması gerektiğini artık kimsenin merak etmemesidir.

Çünkü kitapları yakmak kolaydır. Daha zor olan, insanın merakını canlı tutmasıdır. Bilmediğini kabul etmesi, doğru cevaptan önce doğru soruyu araması, karşısındaki düşünceye katılmasa bile onu anlamaya çalışması ve kendi kararlarının sorumluluğunu üstlenmesidir.

Bradbury’nin ateşi bu yüzden yalnızca bir yok oluş görüntüsü değildir.

Ateş bir aynadır.

Bir yüzünde yıkım vardır; diğer yüzünde ışık.

Bir toplum ateşi kitapları yakmak için kullanabilir. Başka bir toplum aynı ateşin etrafında toplanıp konuşabilir, öğrenebilir ve geçmişini hatırlayabilir.

Dijital çağda da durum farklı değildir. Ekranlar bizi karanlığa mahkûm etmek zorunda değildir, doğru kullanıldığında bilgiye açılan bir pencereye dönüşebilir. Yapay zekâ düşüncenin sonu olmak zorunda değildir; doğru sorular sorulduğunda düşünmeyi destekleyen bir araç olabilir.

Fakat bunun için insanın kendi aklından vazgeçmemesi gerekir.

Çünkü özgürlük yalnızca birilerinin bize ne yapacağımızı söylememesi değildir.

Özgürlük, bize sunulan cevapların karşısında “Neden?” diyebilmektir.

Ve belki de Fahrenheit 451’in bugün bize bıraktığı en önemli miras budur:

Kitapları korumak, aslında insanın düşünme hakkını korumaktır. Ateşi söndürmek değil, onu ne zaman yakacağını ve neyi aydınlatacağını bilmektir.

Deniz Boyraci / Edebiyat Gazetesi / Kasım 2026 / Sayı 46

Cehaletin Konforu

Dünyada kaç milyar insan yaşıyorsa o kadar fikir, görüş ve düşünce olduğu kanaatindeyim. Her bireyin görüşü önemli ve değerlidir; insan kendi doğrularıyla yol alır, kendi doğrularıyla hayatını planlar ve yaşar. Bu gayet doğaldır. Eğer fikirlerimiz ve düşüncelerimiz aynı olsaydı, dünyanın gelişmesine imkân yoktu. Adeta robotlaşmış bir insan kalabalığı olur, dünya olduğu gibi kalırdı. O yüzden farklı görüşlere kesinlikle ihtiyaç var.

Ancak bir de robot olmayan fakat her konuda bilgisi, sözü ve fikri olanlar var... Bu görüşlerini hiçbir sınır tanımadan savunan, o konunun uzmanını dahi susturma cüreti gösterenler... Düşünün ki bir kuş bilimci; bu alanda ciddi eğitim almış, mürekkep yalamış, dağda taşta, ülke ülke gezerek araştırma yapmış bir bilim insanı... Kuşların hayatından, göç yollarından ve türlerinden bahsederken; diğeri çıkıp köyünde gördüğü saksağanı ballandıra ballandıra anlatıyor. Laf da anlatamıyorsunuz, laf da alamıyorsunuz. Bir başka yerde aynı kişi yer biliminden, tıptan, eğitimden veya siyasetten bahsediyor, siz de öylece dinliyorsunuz. Bir sorumluluğu var mı? Yok. Özgürce konuşuyor mu? Evet.

Bazen hayatta o kadar çok şey değişir ki yetişmek mümkün olmaz. Hayata tutunabilmek, yazabilmek ve anlamlandırabilmek için sürekli araştırır, yeni bilgiler ve teknikler öğrenirsiniz. Birileri ise yüz yıllık gözlüklerinin arkasından bakıp her şeyi bildiklerini sanırlar. O kadar çok şey bilirler ki bu "bildiklerini" her yerde hiç çekinmeden anlatırlar.

Sokakta yürürken elinizdeki bir kağıt parçasını atacak yer arar, çöp kutusu bulana kadar taşırsınız. O ise olduğu yere bırakıverir. Onun kirlettiği bu dünyada siz de yaşamak zorunda kalırsınız. Üstelik bu sadece çöp kirliliği de değildir; bilgi kirliliği, gürültü kirliliği ve dinleme kirliliğidir... Tüm bu kirliliğin hayatınızın tam ortasına yerleştiğini, tercihlerinizde sizi yorduğunu ve mutsuz ettiğini görür, şahit olursunuz ama elinizden bir şey gelmez.

Aslında cahillik, mutluluğun da temel kaynağıdır. Senin yerine düşünen, senin yerine karar veren ve üreten birileri varken; sen sonsuz bir özgürlük ve sorumsuzluk içinde yaşarsın. Doğa kirlenmiş, iklimler değişmiş, gençler birbirini anlamaz olmuş, bireyler yalnızlaşmış, alım gücü düşmüş, toplumsal hoşgörü tükenmiş... Siz tüm bunları görür ve sancısını çekersiniz, onlar ise hiçbirini görmezler mi?  "Zaten dünyanın tüm yükünü de hep görenler, hissedenler ve sorumluluk duyanlar taşımadı mı?"

Hüseyin Otsay / Edebiyat Gazetesi / Kasım 2026 / Sayı 46

İki Büyük Ses, Tek Bir Gönül Coğrafyası: Nizami Gencevi ve Mevlana Celaleddin Rumi

Doğu'nun düşünce ve şiir tarihinde bazı isimler vardır ki zamanı da mekânı da aşar. Kafkasya'nın kalbi Gence'den çıkan Nizami ile Anadolu'nun kalbi Konya'da ışıldayan Mevlana, bu isimlerin başında gelir. Aralarında yaklaşık bir asırlık bir zaman farkı ve binlerce kilometrelik bir yol vardır. Buna rağmen ikisinin eserleri, aynı ırmağın iki kolu gibi birbirine benzer. Biri aşkı destanlara, diğeri aşkı ilahi bir coşkuya dönüştürdü. İkisi de insanı kendi içindeki hakikate çağırdı.

Nizami, dönemin hükümdarlarının sarayında şair olarak yer almak yerine sadeliği ve inzivayı seçti. Eserlerini çeşitli hükümdarlara ithaf etse de saray hayatının cazibesine kapılmadı. Bu bağımsız duruş, onun şiirindeki cesur ve ahlaki tonun da kaynağıdır. Kahramanlarına öğüt veren, hükümdarlara adaleti hatırlatan bir sesle konuşur.

Şöhretini, "Hamse" veya "Beşli" adıyla bilinen eseriyle kazandı. Mahzenü'l-Esrar, Hüsrev ü Şirin, Leyli vü Mecnun, Yedi Güzel ve İskendername'den oluşan bu külliyat, Fars edebiyatında mesnevi türünün zirvesi sayılır. İlk eser ahlaki ve tasavvufi öğütlerle doludur. Hüsrev ü Şirin, bir hükümdarın aşk yoluyla olgunlaşmasını anlatır. Leyli vü Mecnun, Arap sahrasından gelen eski bir hikâyeyi derin bir ruhsal yolculuğa çevirir. Yedi Güzel'de yedi iklimin yedi prensesi, yedi renk ve yedi gezegenle birlikte anlatılır. İskendername ise ideal hükümdar ve adil toplum arayışını işler.

Nizami'nin kahramanları sıradan âşıklar değildir. Aşk onlar için insanı olgunlaştıran, benliğini arındıran bir yoldur. Onun şiirinde sevgi, hem bireyin hem de toplumun terbiyesine hizmet eder. Bu yüzden Hamse, yalnızca güzel hikâyelerden oluşan bir derleme değil, bir ahlak ve hikmet hazinesidir.

Hayatının dönüm noktası, Şems-i Tebrizi ile karşılaşması Mevlana'nın ilmini coşkun bir ilahi aşka dönüştürdü. Şems'in ayrılışı ve ardından gelen hasret, şiirin kapılarını sonuna kadar açtı. Divan-ı Kebir'deki gazeller, bu coşkunun şiirsel dökümüdür. Altı ciltlik Mesnevi, yirmi beş bini aşkın beyitle, hikâyeler aracılığıyla tasavvufun inceliklerini anlatır. 

Mesnevi'nin ilk satırlarında ney, kamışlıktan koparıldığı için ayrılıktan şikâyet eder. Bu, insanın aslına duyduğu özlemin en ünlü simgesidir. Mevlevilikte bu gün, "Şeb-i Arus", yani düğün gecesi olarak anılır. Çünkü ölüm, sevgiliye kavuşmanın adıdır. Her yıl Konya'da düzenlenen anma törenleri, bu inancın bugünkü yansımasıdır. 

Her iki büyük şair de eserlerini Farsça kaleme aldı. Her ikisi de İslam tasavvufunun derinliğinden beslendi. Her ikisi de aşkı, insanı hakikate ulaştıran bir yol olarak gördü. Mevlana'nın eserlerinde Leyla ile Mecnun'a sık sık atıf yapılması, Nizami'nin ölümsüzleştirdiği bu hikâyenin Doğu hayal dünyasında ne kadar derin bir iz bıraktığını gösterir. Hem Nizami hem de Mevlana, Sanai ve Attar gibi öncü mutasavvıf şairlerin açtığı yolda yürümüştür.

İki şairi birleştiren bir başka nokta da hoşgörüdür. Nizami'nin adalet ve insan sevgisi vurgusu ile Mevlana'nın her inançtan insana kucak açan çağrısı, bugün de güncelliğini koruyor. İkisinde de dışa dönük bir zafer değil, içe dönük bir yücelme önemlidir. İkisi de insanı sadece bir ibadet edeni ya da bir hükümdar tebaasını değil, anlam arayan bir ruh olarak görür.

Yine de aralarındaki farklar, bu iki sesi birbirinin tamamlayıcısı yapar. Nizami hikâyeyi bir mimar titizliğiyle kurar, olay örgüsü ve kahraman gelişimi onun alanıdır. Mevlana ise hikâyeyi bir vesile olarak kullanır. Anlatı sık sık yarıda kesilir, bir benzetmeden öbürüne geçilir, asıl söz gönülden gönle akar. Biri destan ustasıdır, diğeri sohbetin ve coşkunun şairi.

Nizami ve Mevlana'nın etkisi, Fars edebiyatıyla sınırlı kalmadı. Hamse geleneği Türk edebiyatında da kendine yer buldu. Ali Şir Nevai, Hamse'sini Çağatay Türkçesiyle yazarak Nizami'ye cevap verdi. Fuzuli'nin Leyla vü Mecnun'u ise Azerbaycan ve Anadolu sahasının en sevilen aşk mesnevilerinden biri oldu. Mevlana'nın Mesnevi'si de yüzyıllar boyunca Osmanlı'da medreselerde, tekkelerde ve konaklarda okundu, şerh edildi. Şairlerin pek çoğu kendilerini onun yolunun yolcusu saydı.

Bu ortak edebi iklim, bugün Azerbaycan ve Türkiye'nin kültürel yakınlığının da temel taşlarından biridir. İki ülkede de Nizami ve Mevlana adları okullara, caddelere, kültür merkezlerine verilmiş, eserleri defalarca yeniden basılmış ve tercüme edilmiştir. UNESCO'nun 2007'yi Mevlana'nın 800. doğum yıl dönümü dolayısıyla "Mevlana Yılı" ilan etmesi, bu ilginin evrensel boyutunu gösterir. Nizami'nin mirası da uluslararası platformlarda anılmakta, onun adı dünya edebiyatının büyük isimleri arasında yer almaktadır.

Gence'deki Nizami Türbesi ve Konya'daki Mevlana Türbesi, yalnızca birer anıt mezar değil, ortak bir kültür belleğinin durakları. Yüzyıllar boyunca binlerce ziyaretçi, bu mekânlarda yalnızca iki şairi değil, onların temsil ettiği değerleri de anmıştır.

Hızın, gürültünün ve kutuplaşmanın hâkim olduğu bir çağda, Nizami'nin adalet çağrısı ile Mevlana'nın gönül derinliği her zamankinden daha anlamlıdır. Azerbaycan ile Türkiye'nin kardeşlik bağlarının güçlü olduğu bu dönemde, iki büyük şairin mirasına sahip çıkmak, geçmişi anmaktan öte bir sorumluluktur. Bu sorumluluk, onların eserlerini okumak, gençlere tanıtmak ve satırlarındaki hikmeti günlük hayatımıza taşımakla yerine gelir. Nizami'nin adalet ve sevgi tutkusunu, Mevlana'nın gönül derinliğini yeni nesillere aktarabildiğimiz ölçüde, bu ortak mirasın ışığı sönmeyecektir.

Vəfa Əliyeva / Edebiyat Gazetesi / Kasım 2026 / Sayı 46

Gezgin

Yolsuz bir gezginsin,

Buldukların kül, döner bensin.

Biliyorsun, kaderin çoktan mühürlendi...

Közler üstünde yürürsün,

Her şey geride kaldı.

Yanmış anılar tütse de,

İçinde hâlâ sessizce fısıldar.

Lanetli bir gezginsin,

Düşleri yıkan, tükenen bir insan.

Gözyaşların kumlara düşer,

Ayakkabıların aşınır, ama yol yine devam eder.

Yürürsün — ama yol nereye gitmez,

Yol seni kendinden kopardı, iz bırakmaz.

Yıl yıl taşıdın ağır yükünü,

Gün gün eridi zaman, kaldı sadece anılar.

Adımlar geride, sen hâlâ yanarsın,

Hep yorgun, hep tutuşan, hâlâ savaşırsın.

Ekaterina Skar / Edebiyat Gazetesi / Kasım 2026 / Sayı 46

Zırh

Gökyüzünden

ince bir rüzgâr iniyor.

Tenime değmeden

yön değiştiriyor.

Merdivenlerden gelen ayak sesleri

kapımda durmadan

üst kata çıkıyor.

Pencereme yaklaşan bir kuş

karşı çatıya konuyor.

Bana varmayan her şey

göğsüme bir halka daha ekliyor.

Gece

halkalar birbirine sürtünüyor.

İçimde

ince bir metal sesi.

Önce

darbeleri dışarıda tutuyor.

Sonra

ışığı.

Mehmet Genç / Edebiyat Gazetesi / Kasım 2026 / Sayı 46

Vatan Toprağında Bir Sürgün: Yaban

Bazı romanlar vardır, ruhunuzda derin izler bırakır; sayfaları kapansa da içimizdeki yankısı dinmeyen, sustukça kalbimizde daha da derinleşen asla kapanmayacak birer yara gibidirler. Yakup Kadri’nin “Yaban”ı da benim için sadece bir Anadolu köyünün hikâyesi değil; insanın kendi vatanında, kendi insanının yabancı bakışlarında kayboluşunun trajik bir öyküsüdür. Ve bu acı gerçek ister istemez insanda şu soruyu akla getiriyor; bir insan, uğruna her şeyini feda ettiği topraklarda nasıl bu kadar yalnız, nasıl bu kadar “yaban” kalabilir? Şüphesiz “Yaban” bu anlamda Anadolu topraklarında yankılanan derin bir iç çekiş, bir kolu cephede, ruhu geçmişte kalmış bir adamın kendi vatanında sürgün oluşunun ağıtıdır. 

Kahramanımız Ahmet Celal, cephenin kavurucu cehenneminden sağ çıkmış ama ruhu o çorak köyün sessizliğinde can çekişmeye mahkûm edilmiştir. Onun yalnızlığı, sadece etrafında konuşacak birini bulamayışı değildir; aynı dili konuştuğu, aynı toprağa bastığı insanlarla arasında örülen o görünmez duvardır. O, vatanı kurtarmak için ömrünü ve bir kolunu feda ederek bedenini ortaya koymuş İstanbullu bir subayken köylünün gözünde sadece bir “yaban”, köye ait olmayan hatta uğursuzluk getiren bir yabancıdır. Ahmet Celal köylüye baktıkça cehaletin ve yüzyılların bıraktığı terk edilmişliğin acısını görür; köylü Ahmet Celal’e baktıkça sadece kendi dünyalarına ait olmayan, tepeden bakan bir yabancılık sezer.

Bu çatışma, kelimelerin ötesinde, iki ayrı dünyanın hiçbir zaman birleşemeyecek olan trajik çarpışmasıdır. Ahmet Celal, içindeki o büyük yurt sevgisini ve modernleşme idealini köyün tozlu sokaklarına, kerpiç evlerine taşımak, dini hurafeler içine sıkışmış ve köy ağasının sömürü aracı olmuş dimağlarına aşılamak istedikçe, sert bir kayaya çarpar gibi yalnızlığına geri itilmiştir. Onların gözünde hiçbir şey ifade etmeyen, hatta düşmanca algılanan fikirleriyle, kendi vatanında adeta bir sürgündür artık. Kitaplarını karıştırırken ya da ufka bakıp ülkenin geleceğini düşlerken hissettiği o çaresizlik fiziksel acısından çok daha büyüktür. Uğruna kolunu verdiği halk, onun ruhunu derin bir sessizliğe ve dışlanmışlığa mahkûm etmiştir. Öte yandan Ahmet Celal’in bu derin yalnızlığını zifiri bir karanlığa gömen ise Salih Ağa gerçeğidir. Köylünün cehaletini ve yoksulluğunu acımasızca sömüren, onların iliğini kurutan bu karakter, sadece maddi bir gücü değil aynı zamanda ahlaki bir çöküşü de simgeler. Zira kendi küçük çıkarları ve bitmek bilmeyen hırsları uğruna vatanı işgal eden düşmanla bile işbirliği yapmaktan çekinmeyen Salih Ağa, Ahmet Celal’in kalbindeki o son ümit kırıntılarını da yok eder. Cephede göğüs göğse çarpışan bir subay için, sığındığı topraklarda düşmandan daha tehlikeli olanın, kendi insanın içindeki bu kirli ihanet olduğunu görmek en büyük yıkımdır. 

Nihayetinde “Yaban”, sadece savaşın yıkıcılığını değil, aydın bir insanın ruhunda açılan ve asla kabuk bağlamayacak o en büyük yaranın hikâyesidir. Düşman süngüsü köyü kuşattığında, Ahmet Celal’in Emine ile birlikte meçhule doğru attığı o son ürkek adımlar, aslında vatan toprağında vatanını arayan bir ruhun nihai çaresizliğidir. Arkasında bıraktığı çorak köy, işbirlikçi hainler ve kendisini dışlayan, yadırgayan bakışlar, onun cephede bıraktığı kolundan çok daha ağır bir bedel olarak tarihin sayfalarına kazınır. Yakup Kadri bu ölümsüz eseriyle kalbimize öyle bir burukluk bırakır ki; kitap bitip kapağı kapansa da Ahmet Celal’in o yapayalnız, tek kollu gölgesi, hafızalarımızda hiç dinmeyecek bir sızı olarak kalmaya devam eder. Tıpkı benim ruhumda açtığı ve her sayfada Ahmet Celal ile birlikte yeniden kanayan o derin yara gibi..

Kumsal Şimşek / Edebiyat Gazetesi / Kasım 2026 / Sayı 46

Kariyer Bir Tercih Değil, Kendini Keşfetme Yolculuğudur

Merhaba hocam, okuyucularımıza kısaca kendinizden bahseder misiniz?

Marmara Üniversitesi Rehberlik ve Psikolojik Danışmanlık mezunuyum; ardından Eğitim Yönetimi alanında yüksek lisans yaptım. Uzun yıllardır Millî Eğitim Bakanlığı bünyesinde psikolojik danışman ve yönetici olarak sahanın, okul koridorlarının tam merkezindeyim. Meslek hayatım boyunca binlerce gencin gelecek kaygısına, kimlik arayışına ve modern dünyanın karmaşası içinde yolunu bulma çabasına bizzat tanıklık ettim. Tüm birikimimi; gençlerin zihinsel potansiyellerini fark etmelerine ve çağın gereklerine uygun bir vizyon geliştirmelerine adamış bir eğitimci ve yazarım.   

Yazma yolculuğunuzdan kısaca bahseder misiniz? Sizi kitap yazmaya yönlendiren nedenler nelerdir?

Yazma eylemi benim için saha tecrübesinin doğal bir uzantısı olarak gelişti. Psikolojik danışmanlık masasında biriken hikâyeler, gençlerin maruz kaldığı yoğun beklenti baskısı ve çağın getirdiği yön kaybı beni kaleme sarılmaya yöneltti. Günümüz gençliği, ne olmaları gerektiğine dair sürekli bir dış ses bombardımanı altında. İlk kitabım Bu Köşe Eğitim Köşesi’nin ardından, gençlerin sadece teorik yönlendirmelere değil; kendi potansiyelleriyle yüzleşebilecekleri, interaktif ve yöntem sunan bir metne ihtiyaç duyduklarını fark ettim. Kariyer Reçetesi, bu ihtiyaca bir yanıt ve gençlerin kendi yol haritalarını çizmelerine imkân tanıyan bir kılavuz arayışından doğdu.

Yazarlık sizin için ne ifade ediyor? 

Yazarlık, kendi gözlem ve birikimlerinizi toplumun kanayan bir yarasıyla buluşturma sorumluluğudur. Özellikle gençlik ve eğitim üzerine yazıyorsanız, kullandığınız dilin hem dönemin ruhunu yakalaması hem de kalıcı bir iz bırakması gerekir. Benim için yazmak; sahada bizzat gözlemlediğim insan hallerini ve psikolojik dinamikleri, okurun kendi hayatında karşılık bulabileceği bir somutluğa dönüştürme gayretidir.

Kitabınız Alaska Yayınları’ndan çıktı, tebrik ederiz. Kitabınızda okurlarınızı ne gibi sürprizler bekliyor?

Teşekkür ederim. Kariyer Reçetesi, pasif bir okuma deneyiminin ötesinde okuru sürecin öznesi kılan bir yapıya sahip. Kitabı kurgularken bir içsel keşif ve eylem planı hedefledik. Okurun kendi yatkınlıklarını ve yönelimlerini objektif bir biçimde değerlendirebileceği öz-farkındalık alanları. Dönüşen iş dünyası, yapay zekâ çağında insan becerilerinin yeri ve sürdürülebilir yetkinlikler. Adaptasyon, duygusal zekâ ve dijital okuryazarlık gibi temeller etrafında şekillenen nitelikler. Kitap, okurun metin üzerine notlar alarak kendi kariyer ve gelişim raporunu bizzat oluşturabileceği bir çalışma kitabına dönüştürüldü. 

Başucu yazar ve kitaplarınız nelerdir? Yazarların ve kitapların hayatınıza nasıl bir etkisi oldu?

İnsan psikolojisi, anlam arayışı, irade terbiyesi ve yönetim ilmini harmanlayan eserler her zaman başucumda yer alır. Bu anlamda ilk saymam gereken eserlerden biri hiç şüphesiz Ali Fuat Başgil’in Gençlerle Başbaşa kitabıdır. Başgil’in nesiller boyu yol gösteren bu eseri, genç bir zihne irade disiplini, çalışma ahlakı ve zaman yönetimi kazandırma konusunda zamansız bir rehberdir. Gençlerin potansiyellerini heba etmeden bir kariyere ve hayata dönüştürmeleri noktasında kurduğu o samimi ve metodolojik dil, benim de gençlerle kurduğum diyalogda en büyük ilham kaynaklarımdan biri olmuştur. Ayrıca Daniel Goleman’ın “Duygusal Zekâ” çalışması ve Dale Carnegie’nin insan ilişkileri üzerine klasikleri de mesleki ve edebi bakış açımı besleyen diğer ana kaynaklardır. Bu yazarlar ve kitaplar bana tek bir temel gerçeği öğretti: Sadece soyut bilgiye sahip olmak yetmez; o bilgiyi iradeyle harmanlayıp insanın varoluşsal anlam arayışıyla birleştirmek ve hayatına dokunan somut bir "eyleme" dönüştürmek gerekir.

Üzerinde çalıştığınız yeni bir kitabınız var mı? Okuyucularınıza ipucu verir misiniz?

Modern dünyanın en büyük paradoksu; bilgiye erişimin bu kadar kolay olduğu bir çağda, zihinsel odaklanmanın ve dikkatin hiç olmadığı kadar dağılmış olması. Şu an, gençlerin ve bireylerin dijital gürültü çağında odaklanma disiplinlerini nasıl koruyabilecekleri, zihinsel dayanıklılıklarını nasıl artırabilecekleri ve öz-disiplini hayatlarının merkezine nasıl koyabilecekleri üzerine yine uygulamalı bir çalışma hazırlığındayım.

Son olarak okuyuculara söylemek istediğiniz bir şey var mı?

Gelecek, edilgen bir şekilde beklenilecek bir zaman dilimi değil; bugün atılan rasyonel adımlarla inşa edilen bir süreçtir. Gençlerimize tavsiyem; çağın gerçeklerinden kaçmak ya da basmakalıp vizyonlara sığınmak yerine, kendi özgün potansiyellerini fark etmeleri ve ellerindeki imkânları somut eylemlere dönüştürmekten çekinmemeleridir. 

Gündüzleri Kaybolan Kadın

Gecenin uykusuzluğu, sabahın ilk ışıklarının odaya girmesiyle onu büsbütün uykudan uzaklaştırdı. Şu an bir déjà vu yaşıyordu sanki. Masasına oturduğu ilk günkü heyecandan eser kalmamıştı. Kendisine arkadaşı tarafından ikram edilen çay soğumuştu. Gerçi onu da içmez olmuştu. Anneannesinin yıllar önce söylediği, “Kızım, oku oku, muallim ol kızım,” öğüdünden memuriyete uzanan yolculuğu gözlerinin önünden geçti. Ellerinin gerginlikten titrediğini hissetti. Üstüne, kendisini sevmediğini bildiği fakat kendisini tatlı göstermeye çalışan üst kademe çalışan Fatma’nın donuk sesi de eklenince, bütün bunların koridorlarında ve odasında yaşandığını düşündü. Kendisi ise kalabalığın içinde sessiz bir obje olmuştu. Boş boş bakışlarında maskeli insanların suretlerini görüyor, o suretlerin içinde kaybolup duruyordu. “Aman Allah’ım,” diye elleriyle kulaklarını kapatıp bağırmak istiyordu.

Ve alışmak… Evet, alışmak. Onun korkunç ağırlığı bedenini çürütüyordu. Hayırları, hayatından bir sofra bezini silkeler gibi silkelemişti. Gerçi evetlerin de artık bir manası yoktu. Taşınmıştı yabancı bir yere. Bu insanların içindeki yabancılığının bilinmesini istemiyordu. Konuşmaya dili varmıyordu. Ah, akşamlar… O akşamlar… Vazifesini yerine getirmiş göçebe bir kuş gibi onlara sığınıyordu. Akşamların insanı olmuştu. Eve geçince ne yiyeceğinin hevesi bile kalmamıştı. Kimi zaman günlerce aynı yemekle idare ediyordu. Akşamların, hayatta akmayan o karanlığına tutunuyordu. Gündüzlerde kendini bulamıyordu. O esnada kapının üst üste, sertçe ve sabırsızca çalınmasıyla gözleri açıldı. Kendine geldi. Evdeydi. Okumak için eline aldığı kitap koltuğun yanına kaymıştı. İçli çalan şarkının kısık sesi odada hâlâ çalıyordu. Gözlerini açıp kapattı. Tekrar tekrar… O an zihinsel bir yolculuğa çıktığını anladı. Yerinden kımıldayamadı. Boş boş duvarda asılı kara kalem annesinin resmine baktı. Baktı, baktı… Elinde olmadan iki damla gözyaşı yanağından süzüldü. O an tekrar elini gecenin karanlığına uzattı. Sanki sıkıca bir el tutar gibi… “Beni bırakma,” der gibi. Gündüzün aydınlığını hissetmeden, yarının heyecanını daha doğmadan toprağa gömercesine gecenin elini tuttu. Salonda yanan kısık ışığı da kapattı. Koltuğuna yaslanıp gökyüzüne baktı. Sevdiği şarkıyı usulca mırıldandı. Dışarıda esen güz esintisinin ağaç yapraklarında çıkardığı hışırtıya kulak verdi. Sonra, her zamanki gibi kendini alışkanlığının kollarına bıraktı. 

Gülcan Şık / Edebiyat Gazetesi / Ekim 2026 / Sayı 45

Bekleyişin Taneleri

Bekliyorum. Uçsuz bucaksız gökyüzünde oluşan her yağmur damlasının, paslı ızgaralara düşerken içinde sakladığı umudu bekler gibi bekliyorum. Bu bekleyişimin ne mutlak bir sevince ne de hüzünlü bir sona dönüşeceğini bilerek…

Belki hiçbir zihinde karşılığı olmayan bir düşünceyim. Belki de hiç kimsenin zihnine değmeden, yalnızca kendi hayallerimin içinde var olmayı öğreniyorum.

Çünkü var olmak, her zaman burada olmak değildir.

Görünmek değildir.

Duyulmak, dokunulmak, bir çift gözün önünde bulunmak da değildir.

Bazen var olmak, hiç ses çıkarmadan birinin içinde yankılanabilmektir.

Hiç orada olmadan hissedilmektir.

Hiç yan yana gelmeden aynı gökyüzüne bakabilmektir.

Belki gerçek varlık budur.

Birbirinden uzak iki insanın, aynı yağmurun altında ıslanabileceğini bilmektir.

Aynı gökyüzüne bakıp bambaşka şeyler düşünebilmek; yine de birbirinden habersiz, aynı düşü taşıyabilmektir.

Düşen her bir yağmur tanesi, birbirimize söyleyemediğimiz düşlerin; bizi birbirimize kenetleyen sessiz birer eseridir.

Ve ben hâlâ bekliyorum.

Neyi beklediğimi bilmeden değil.

Birinin gelmesini de beklemiyorum.

Birinin beni görmesini, duymasını ya da adımı söylemesini de…

Ben yalnızca kendi hayallerimin içinde, kendime ait bir yer bulmayı bekliyorum.

Çünkü bazı insanlar yan yana gelmeden birbirlerinin hayatına dokunur.

Bazı insanlar hiç konuşmadan birbirlerini anlar.

Ve bazı insanlar, aynı yerde bulunmadan aynı gökyüzünün altında birbirlerinin varlığını hisseder.

Ben belki de tam olarak bunun peşindeyim.

Var olmanın…

Kimsenin zihnine sığmadan.

Kimsenin bakışına ihtiyaç duymadan.

Kendi hayallerimin içinde, kendi gökyüzümün altında.

Yağmur yağmaya devam ederken, ben hâlâ bekliyorum.

Çünkü benim mavime sadece senin şeffaf tanelerin dokunabilir.

Fatma Çelik / Edebiyat Gazetesi / Ekim 2026 / Sayı 45

Hayatı Iskalamak

Uzun uzun yazıp duruyorsun hayatı; hayatı o kadar uzun mu sandın? Boş ver, yazma artık, sıkıyorsun insanları. Olabildiğince rahat yaşa. At kendini dışarıya; gez, dolaş, temiz hava al ki beynindeki hücreler yenilensin, yeniden canlansın; dünyaya farklı bakabilesin. Caddeler, sokaklar insan kaynıyor; sohbet edecek birilerine denk gelirsin belki de, kim bilir hayatın değişir.

Sen güzel bir manzaranın tam karşındasın. Güneş, denizin ufkunda yavaş yavaş kaybolurken arkasında bıraktığı derin kızıllık insanı adeta içine çekiyor; insanın ruhu güneşle birlikte denizde kayboluyor. O muhteşem güzellik karşısında insanın nutku tutuluyor. Sen o güzelliğe uzun uzun bakmak varken elinde telefon, sürekli fotoğraf çekiyorsun; güya daha sonra bakabilmek için anı biriktiriyorsun. Farkında değilsin; o güzellik güneşin batışıyla birlikte kaybolup gidecek. Bir daha aynısı olmayacak; benzerleri olsa bile... Sen de güneşle birlikte kaybol denizin içinde; beyninin en ücra köşelerine kazı o eşsiz anı, zira ölene kadar kalır orada.

Çektiğin fotoğraflar mı? Telefonun hafızasında yer açabilmek için birkaç gün sonra silersin hepsini. Ama asıl hafızan boş kalacak; arasan da bulamayacaksın o duyguyu. Öyle davrandıkça hep eksik kalacak, hep ıskalayacaksın hayatı. Önemli olan anı yakalamak, gerçekten yaşamak. Yakaladığın zaman hayat anlam kazanacak; o kısacık ömrünü uzatmış, dünyaya farklı gözlerle bakarak yaşamış olacaksın. Aksi mi? Hep yapıyorsun zaten, bugüne kadar ne kazandın ki? Bak etrafına; sokaklar seninle aynı hayatı yaşayan insanlarla dolu. Farklı ol, doyasıya yaşa. Bugün varsın ve yaşıyorsun; gerisi mi? Ben bilmem, belki de yoktur. Oysa güneş senin için doğmuş, çiçekler senin için açmış; bu kısa hayat sana doyasıya yaşayabilmen için bahşedilmiş. Doğaya bir baksan ya: Sonsuz bir gökyüzü, engin denizler, çiçekler, ağaçlar, kuşlar… Bunu fark ettiğin an hayatın tam ortasındasın demektir. Hayat sana kollarını açmış, şefkatle sarılmayı bekliyor.

Bir sergiye gitmişsin... Bir insan, ömür boyu hayal ettiklerini tuvale ilmek ilmek, nakış nakış işlemiş; sanatçı tabloya ömrünü, hayallerini çizmiş. Sen ise yine fotoğraf çekme telaşındasın. Bir bak esere, ne var orada? Sanatçının hayallerine uzaktan dokunmaya çalış. Kendini onun yerine koy; "Ben olsam neler hayal ederdim?" diye düşün ki hayattan zevk ve ilham alasın

Haberin var mı? Dünya var olalı kaç milyar yıl geçti; bugüne kadar gelip geçen insanların sayısını tahmin edebilir misin? Şiirler yazdığın, şarkılar söylediğin Eylülü senden başka kaç insan bekledi? Buluşabilmek için “Hey Eylül, gel artık! Yüreğim dayanmıyor bu aşka…” diye nağmeler düzdü. Eylül geldiğinde mutlu oldular mı? Ferhat dağları delmedi mi Şirin için, ya Kerem… Hiçbiri yok şimdi. Ya denize vuran yakamozuna bakıp kaybolduğumuz ay? Denizin dibine bakar gibi baktığımız o yakamoza senden başka kaç kişi baktı da öylece kaldı? Hiçbirini bilemiyoruz. Dünyanın o sonsuz ömrüne baktığımızda insanları say say bitiremezken, dön bir de kendi hayatına bak.

Doğarken ağladın, ölürken ağlayacaklar. Gerisi nerede, hatırlıyor musun? Neler yaşadığını, neler yaşattığını, en güzel gününün ne zaman geçtiğini, en güzel yemeği ne zaman ve nerede yediğini… Kaç güzelin gözünde kaybolduğunu biliyor musun? Hayat sana çok mu uzun geldi? Bitmedi mi mutluluklar, hüzünler, acılar? Aldığın müjdeli bir haber kaç kez ayaklarını yerden kesti, uçurdu seni? Uçağa bindiysen uçmak nedir bilirsin; ha, bir de uçağa binmediğini düşün…

Kısa bir hikâyen var senin. Birkaç kelimelik: Geldin ve gidiyorsun. Kendin dışında yaşayan insanlardan hiçbir farkın yok. Unutma!

Hüseyin Otsay / Edebiyat Gazetesi / Ekim 2026 / Sayı 45

Nizami Gencevi İle Bağlı Tezkirelerdeki Asılsız İddialara Eleştirel Bir Bakış

Nizami Gencevi, Azerbaycan halkının yetiştirdiği en büyük söz ustalarından biri ve dünya edebiyatının vazgeçilmez bir parçasıdır. "Hamse"sine giren beş şiiri, yüzyıllar boyunca Doğu'da ve Batı'da derin izler bırakmış, elyazma nüshaları dünyanın yüzlerce ülkesindeki kütüphane ve müzelerde korunmuştur. XIII. yüzyıldan itibaren Muhammed Avfi, Zekeriya Kazvini, Devletşah Semerkandi ve Abdürreşid Bakuvi gibi saygın tezkire yazarları şairin doğum yeri olarak açıkça Gence'yi göstermiş olsa da, onun doğum yeri ve milli kimliği etrafında yüzyıllardır süren bitmek bilmeyen tartışmalar vardır. Bu tartışmaların temelinde, orta çağ tezkirelerinde geçen fakat güvenilirliği ciddi şüphe uyandıran birkaç beyit yer almaktadır.

Nizami'nin Gence ile bağını gösteren en sağlam kanıtlar, şairin kendi dönemine yakın yazılmış kaynaklarda saklanmıştır. Zekeriya Kazvini, 1275-1276 yıllarında kaleme aldığı eserinde Gence'yi Arran bölgesinin müstahkem merkezi olarak tanımlayıp, tam da buradan yetişen ünlü şair Ebu Muhammed Nizameddin İlyas ibn Yusuf ibn Zeki'den söz eder; ayrıca Gence'nin Gürcistan ile komşu konumunu belirterek coğrafi açıdan da isabetli bir tasvir sunar. Devletşah Semerkandi ile Abdürreşid Bakuvi de kendi eserlerinde Nizami'nin Gence kökenini doğrulayan bilgiler vermiştir. Bu kaynakların ortak özelliği, şaire zaman bakımından daha yakın ve filolojik açıdan daha güvenilir kabul edilen metinler olmalarıdır.

Nizami'nin kökeniyle ilgili tartışmalı iddiaların ilk izlerine XVI. yüzyılın başlarında rastlanır. Mir Tekiyeddin Kaşani'nin ve Emin Ahmed Razi'nin tezkirelerinde şairin aslen Kum vilayetinden olduğu, ancak Gence'de dünyaya geldiği ileri sürülür. Bu iddia, "İkbalname" adlı eserin altıncı bölümünde yer aldığı iddia edilen ve Nizami'nin Kum'un dağlık bölgesinden, Tefriş yakınlarındaki bir köyden olduğunu belirten iki beyte dayanır. Bu iddianın temeli XVI. yüzyılda atılmış olsa da, yaklaşık iki asır sonra, XVIII. yüzyılda yaşayan Lütfeli Bey Azer, meşhur "Ateşkede" adlı tezkiresinde aynı görüşü tekrarlayarak iddiayı çok daha geniş bir kesime duyurmuştur.

Söz konusu beytin sonradan eklendiği, metnin iç mantığından açıkça anlaşılır: şairin anlatımı aniden kesilip tartışmalı beyit araya girer, ardından asıl anlatım kaldığı yerden devam eder — bu, üslup açısından doğal akışa aykırı, keskin bir kopukluktur. Beyitte adı geçen Ta köyünün coğrafi olarak var olup olmadığı araştırmacılar tarafından defalarca incelenmiş ve doğrulanamamıştır. Klasik ve daha eski elyazma nüshalarında bu iki beyit hiç yer almaz; hikâyenin akışı onlarsız hiçbir şekilde bozulmaz, aksine metin onlarsız daha akıcı okunur.

XX. yüzyılda tanınmış şarkiyatçılar bu iddiaya defalarca itiraz etmiştir. Sovyet döneminin ünlü Nizami araştırmacısı Yevgeni Bertels, Paris'teki Millî Kütüphane'de saklanan ve 1360 yılına ait en eski elyazmalarından birinde bu mısraların bulunmadığını göstererek sonradan eklendiklerini bilimsel olarak kanıtlamıştır. Azerbaycanlı araştırmacı Halil Yusifli, XIV-XV. yüzyıl elyazmalarında böyle bir kayda rastlanmadığını, mısraların ancak XVI. yüzyıldan sonra çoğaltılan nüshalarda ortaya çıktığını belirtmiş; İran Edebiyat ve Dil Akademisi üyesi Said Nefisi de bu görüşü daha güçlü delillerle desteklemiştir. Son yıllarda Azerbaycan, Almanya, Fransa, Türkiye, İran, Büyük Britanya ve ABD'deki kütüphanelerde saklanan yüzlerce "İkbalname" nüshası üzerinde yapılan karşılaştırmalı incelemeler de bunu doğrulamıştır: söz konusu beyitler, eski ve güvenilir nüshaların büyük çoğunluğunda hiç yer almamakta, ne kadar geç döneme ait bir nüshada bulunuyorsa metne o kadar "yumuşak" ve az belirgin biçimde yerleştirilmiş olmaktadır.

Şairin kökeni meselesinde en güvenilir kanıt, kuşkusuz onun kendi sözleridir. "Sırlar Hazinesi" (Mahzenü'l-Esrar) adlı eserinde Nizami kendi konumunu açıkça şöyle dile getirir: "Ben Gence'deyim, Irak şimdi benden uzaktır." Şairin kendi kaleminden çıkan bu mısra, sonraki hiçbir tezkire iddiasının ulaşamayacağı bir kaynak değerine sahiptir.

Yüzyıllar boyunca çoğaltılan elyazmalarında metinlerin bozulması, bilinmeyen eklerin özgün metne karışması nadir bir durum değildir; dünyaca ünlü şair Nizami Gencevi'nin hayat hikâyesi de bu süreçlerden uzak kalmamıştır. Yukarıda ele alınan veriler, Nizami'nin Kum veya Tefriş kökenli olduğunu ileri süren beyitlerin sonradan eklendiğini, özgün metinle organik bir bağı bulunmadığını göstermektedir. Buna karşılık Zekeriya Kazvini, Devletşah Semerkandi ve Abdürreşid Bakuvi gibi Nizami'nin dönemine yakın yazarların tanıklıkları, Bertels, Yusifli ve Nefisi gibi şarkiyatçıların araştırmaları ve son dönemde yapılan uluslararası elyazma karşılaştırmaları, tartışmalı beytin sonradan eklendiğini bir kez daha kanıtlamaktadır. Nizami Gencevi'nin ömrü boyunca Gence'de yaşayıp eser verdiği ve orada defnedildiği gerçeği, onun Azerbaycan kültür ortamıyla olan köklü bağını bir kez daha ortaya koymaktadır.

Vefa Əliyeva / Edebiyat Gazetesi / Ekim 2026 / Sayı 45

Kitap mı Yazdınız? Kitaplarınızı Yayımlıyoruz

• Eseriniz, sözleşme süresince yayıncılık dünyasının en çok tercih edilen modellerinden talep doğrultusunda baskı sisteminde sınırsız basılıyor.

• Alaskakitap.com’un yanı sıra Kitapyurdu, D&R, Idefix, Kitap Sepeti, Pandora, Bkm Kitap, Tıkla24.de gibi onlarca platformdan satışa sunuluyor.

• Sosyal medyadan ve ulusal haber sitelerinden kitap tanıtımı yapılıyor.

• Yazar ile Türkiye’de aylık yayın yapan Edebiyat Gazetesi söyleşi gerçekleştiriyor.

• Yazara 25 adet kitap veriliyor. Yazar % 40 indirimle istediği kadar kitap alabiliyor.

• 100 adet satıştan sonra yazara % 20 telif ücreti ödeniyor.

• İlk baskının tükenmesinin ardından eseriniz ücretsiz olarak tekrar basılıyor.

• Yayınevi katıldığı kitap fuarlarına yazarı da davet ederek imza günü düzenliyor.

Detaylı bilgi için iletişime geçiniz. 

www.alaskakitap.com

Telefon: +90545 311 23 06

E-Posta: alaskayayinevi@gmail.com

Destanların Edebiyattaki Yeri

Destanlar milletlerin hafızasıdır. Milletlerin oluşum aşamasında ortaya çıkan olağanüstü olaylar, özel güçleri olan kahramanların çevresinde birleşen topluluklar, milletlerin nasıl oluştukları hakkında bize bilgi verir. Ulusal özellikler bu destanlarda su yüzüne çıkar. Misafirperverlik, dürüstlük, cesaret, kahramanlık gibi erdemler destanlarda görülen değerlerdir. İyilerin ödüllendirildiği, kötülerin cezalandırıldığı destanlarda insanlara ahlak dersi verilir. Yazılı kültürün henüz oluşmadığı dönemde destanlar sözlü kültür yoluyla yeni kuşaklara aktarılır.

Doğal destanlar üç aşamadan oluşur. İlk aşama oluşum aşamasıdır. Bu aşamada topluluğun başından önemli bir olay geçer. Kahramanın zorlu mücadelesiyle topluluk zorlukların üstesinden gelir. Kahraman bu mücadelede liderliğini kabul ettirir. İkinci aşama yayılma aşamasıdır. Yaşanan olaylar anlatılmaya başlar. Kulaktan kulağa yayıldıkça, tarih ve coğrafya değiştikçe anlatılanlar değişir. Mübalağa artar. Bu anlatımda şiir ile düz anlatım iç içe geçer. Kam, Baksı, Kaman ismini verdiğimiz anlatıcı, elinde kopuzuyla destan adını verdiğimiz uzun hikâyeyi anlatır. Sadece Türklerde değil, her millette destan bulunur. Son aşama tamamlanma aşamasıdır. Bu aşamada okuma yazma bilen bir ozan duyduğu destanı yazıya geçirir. Bundan sonra artık değişiklik yapmak mümkün değildir. Yazıya geçirilen destan artık tamamlanmış demektir.

Farklı ülkelerdeki destanları incelediğimizde ulusal özellikleri yanında evrensel yani ortak özellikleri de görüyoruz. Birbirine benzeyen motifler ortak özellikleri oluşturur. İngilizlerin Beowulf Destanı'nda bulunan kurt motifi Türklerde Bozkurt Destanı adıyla görünür. Odyssea Destanı'nda tek gözlü devin adı Polyphemos’tur. Bizde ise destandan halk hikâyesine geçiş özellikleri taşıyan Dede Korkut Hikâyeleri'nde Basat’ın Tepegöz’ü öldürmesi hikâyesi bulunur. Bunlar gibi daha pek çok ortak özellik bulunmaktadır.

Edebiyatın temeli sayılan destanlar, sinema sanatının her zaman ilgisini çekmiştir. Son yıllarda Batı kültürünün çok önem verdiği Yunan destanları İliada ve Odyssea destanları Amerikan sineması tarafından filme çekildi. Büyük maliyetlerle ünlü oyuncuların başrol oyunculuğunda çekilen bu filmler tüm dünyada izlendi ve destanların tanınmasını sağladı. Bu filmlerin nerede çekildiği sorusunun cevabı ise eleştiri konusudur. İliada Destanı Meksika’da, Odysseia Destanı ise Afrika ülkelerinin sahillerinde çekildi. Bu destanların oluştuğu, anlatıldığı yerler Anadolu kıyıları iken filmler neden başka ülkelerde çekiliyor? Bu sorunun birçok cevabı var. Bu filmleri çekenlere eleştirilerde bulunabiliriz fakat iğneyi kendimize, çuvaldızı başkasına batırmak durumundayız.

Bizler kendi tarihimizi yeterince iyi bilmiyoruz. Osmanlı tarihini sahipleniyoruz ama daha geriye gidince belleğimiz zayıflıyor. Ne Asya’daki tarihimizi ne de Anadolu’daki İslamiyet öncesi tarihimizi araştırıyoruz. Kleopatra’yı hepimiz biliyoruz. Peki, Kleopatra’nın kız kardeşinin Efes’te öldürüldüğünü biliyor muyuz? Anadolu’nun neresine gidersek gidelim her şehrinde bir müzeye, bir tarihî esere rastlıyoruz. Tarihin içinde yaşıyoruz ama bundan haberimiz yok. Divan şairi diyor ki: Cihan iki cihan içindedir, arayı bilmezler, o mahiler ki derya içredir deryayı bilmezler. Biz tarihimizi bilmeyince, sahip çıkmayınca Batılılar bizim yerimize tarihimize sahip çıkıyorlar. Sonra da onlara kızıyoruz. Biz tarihimize sahip çıkarsak, destanlarımıza sahip çıkarsak ülkemizin kalkınmasına katkıda bulunuruz.

Doğal destanların aynısını oluşturmak bugün mümkün değil. Doğal destanlardan esinlenerek yapma destanlar oluşturabiliriz. Bu konuda başarılı örneklerimiz var. Nazım Hikmet’in Kuvayı Milliye Destanı, Fazıl Hüsnü Dağlarca’nın Üç Şehitler Destanı, Haldun Taner’in Keşanlı Ali Destanı edebiyatımızın önemli eserleridir. Yazımızı destan örnekleriyle devam ettirelim. Oğuz Kağan Destanı'ndan bir örnek.

“Ansının göğsünden yalnız bir defa süt emdi, bir daha emmedi. Dile geldi; çiğ et, aş ve şarap istedi. Hemen konuşmaya başladı. Kırk gün içinde büyüdü. Kırk gün sonra yürüyüp oynar oldu. Ayakları sığır ayağı gibi güçlü, göğsü ayı göğsü gibi sağlam, beli kurt beli gibi ince ve omuzları samur omuzları gibi parlak ve oynaktı. Vücudu tüylüydü. At sürüleri güderdi; ata biner ve geyik avına çıkardı.”

Keşanlı Ali Destanı’ndan alıntı:

İnsanın eski huyu

Kendine hep bir put yapar

Oldum bittim böyle bu

Kendi yapar kendi tapar

İnsanoğlu böyledir

Kendini bir şey sanır

Kıl aldırmaz burnundan

Böbürlenir kabarır

Doğal Destanlar ile Yapma Destanların en önemli farkı ilkinin sözlü kültürde anonim olarak yaratılmış olmasıdır. Doğal destanlar halkın ortak malıdır. Atalarımız zor koşullarda ortaya koyduğu sözlü kültür ürünlerine sahip çıkıp tanıtmak bizim ulusal görevimizdir. Biz sahip çıkmazsak başkaları sahip çıkacak. Sözlü kültür ürünlerimize, tarihimize sahip çıkalım, yaşatalım.

Fırat Kasap / Edebiyat Gazetesi / Ekim 2026 / Sayı 45

Tahtaya Vur

Torunlarım olduğunda

bana bırakılan bu yükü

onlara devretmeyeceğim.

Merdiven altından geçtiklerinde durdurmayacağım onları,

kaldırım taşlarının çatlaklarına bastıklarında da.

Bana makas uzattılar diye

avuçlarına gümüş para sıkıştırmayacağım.

Yılbaşı gecesi çamaşır yıkamalarını yasaklamayacak,

yeni ayakkabılarını masaya koydular diye azarlamayacağım.

Tuz dökülürse bağırmayacağım;

sağ elleriyle bir tutam alıp

sol omuzlarının üzerinden atmalarını istemeyeceğim.

Dolunaya camın ardından bakabilecekler.

Evin içinde şemsiye açabilecekler.

Bir aynayı kırarlarsa

yalnızca parçalarını süpüreceğim.

Bana eldiven hediye edebilecekler,

ayrılık getirir diye korkmadan.

Kara Cuma günü beni ziyarete geldiklerinde

masanın çevresine on üç kişi oturacağız

ve kimse kendini uğursuz saymayacak.

Ayın ilk günü

“beyaz tavşan” denmeyecek.

Kara kediler

yalnızca kara kedi olacak.

Saksağanları selamlamayacaklar,

dört yapraklı yonca aramayacaklar,

şans gelsin diye

parmaklarını çaprazlamayı öğrenmeyecekler.

Kapılarının üzerine

at nalı asılmayacak.

Torunlarım olduğunda

bana bırakılan bu yükü

onlara devretmeyeceğim.

Batıl inançlar

hayatlarının sınırlarını çizmeyecek.

Tahtaya vur.

Fatma Şengül / Edebiyat Gazetesi / Ekim 2026 / Sayı 45

Hüzün Mevsimi Sonbahar

Sonbahar, baharın sonu…Bu kelime bugüne kadar beni hiç bu kadar düşündürmemişti. Yaprakların sararıp savrulmaya başladığı o ilk soğuk rüzgâr, aslında mevsimin değil, ruhumuzun üzerindeki yaz sıcağını süpürür. Sonbahar, tabiatın sessizce

kabuğuna çekilişi gibi görünse de içimizde fırtınalı bir hüznü, geçip giden zamana dair derin bir sızıyı uyandırır. Sokaklardaki yere düşen her sarı yaprak, bir zamanlar dalına sımsıkı sarılan bir umudun, zamanı geldiğinde bırakması gerektiğini hatırlatır bize.

Kabullenmektir sonbahar. Avuçlarımızda tutmaya çalıştığımız gençliğin, tazeliğin ve geri gelmeyecek güzel günlerin yavaşça kayıp gidişini izlemektir. Ağaçlar çıplak kaldıkça, insan da kendi içindeki yalnızlıkla baş başa kalır. Her düşen yaprakta, yarım kalmış bir hikâyenin, söylenmemiş bir sözün ya da artık gelmeyecek bir gidenin izi vardır.

Gökyüzünün o gri ve mahzun yüzü, sanki içimizde biriktirdiğimiz ama bir türlü dökemediğimiz gözyaşlarını fısıldar. Yağmur bardaktan boşanırcasına yağarken, ıslanan sadece kaldırımlar değil; biriktirdiğimiz özlemlerdir. Pencere kenarında tutulan sıcak bir fincan çayın buğusunda, eski bir hatıranın kokusu tüter. Zamanın ne kadar acımasızca aktığını, elimizden kayıp giden anların bir daha asla aynı tazelikte dönmeyeceğini en çok bu mevsimde hissederiz.

Yine de bu hüzün düşmanımız değildir; aksine, bizi kendimize yaklaştıran en samimi dosttur. Sonbahar, kalbin kendi derinine inme vakti geldiğini haber verir. Çünkü biliriz ki, yapraklarını dökmeden yenilenemez bir ağaç; vedalaşmadan yeni bir bahara kucak açamaz insan.

Sonbahar, gidenlerin ardından tutulan sessiz bir yas ama aynı zamanda yeniden doğmak için uykuya yatan toprağın o en dokunaklı, en güzel duasıdır.

Rüzgâr, şehrin sokaklarında kurumuş yaprakları koştururken, eski evimizin  penceresindeki tül hafifçe havalandı. Elimdeki porselen fincanın artık iyice soğumuş çayına bakıyordum. Sonbahar buraya hep erken gelir, rüzgârı önce bahçedeki ihtiyar çınarın yapraklarını sarartır, sonra bu şehrin halkının yüzüne o tanıdık durgunluğu yerleştirirdi.

Yıllar önce, yine böyle sarı bir yaprak yağmurunun altında ıslanırken vedalaşmıştım onunla. Bu sokakta birbirimizden ayrılırken “İlkbahara dönerim, bahçedeki ilk çiçek açtığında buradayım,” demişti. O bahar gelmiş, erikler çiçek açmış, hatta kaç bahar ve kaç sonbahar gelip geçmişti ama dönmemişti. Buralarda kimse onun hakkında konuşmaz, bana da bir şey sormazdı. Herkes bilirdi ki ben, hayatı o sonbaharda durdurmuş, zamanı sadece pencere kenarından gelip geçen mevsimlerle ölçer olmuştum.

Öğleden sonra yağmur hafifçe çiselemeye başladı. Ben, üzerimdeki eski örgü şala daha sıkı sarınarak bahçeye çıktım. Ayaklarımın altında ezilen yaprakların hışırtısı, bana hep geçmişin fısıltılarını hatırlatırdı. Bahçe kapısının hemen yanındaki küçük banka oturdum. Burası, son kez oturduğumuz, ayrılmadan önce saatlerce susup sadece birbirimizin nefesini dinlediğimiz yerdi.

O sırada rüzgâr sertçe esti ve çınarın en tepesinden son derece parlak, altın sarısı dev bir yaprak süzülerek kucağıma düştü. Ben yaprağı eline aldım, kurumuş damarlarına parmak uçlarımla yavaşça dokundum. O an, geçen zamana, beklemeyle tüketilmiş yıllarıma ve artık hiç gelmeyecek olan o gençlik baharlarına ilk kez bu kadar net baktım.

Ağlamak istemedim ama gözümden süzülen tek bir damla, avucumdaki sarı yaprağın üzerine düştü. O bir damla su, kurumuş yaprağın üzerinde küçük bir ayna gibi parıldadı. Doğanın bu sessiz vedasını izlerken anladım ki, bazı insanlar sadece bir mevsimliğine hayatımıza girer, sonra izlerini bırakıp giderlerdi. Ve sonbahar, gidenlerin değil, kalanların kendi içlerinde tuttuğu sessiz bir yastı.

Şalı omuzlarıma çekip yavaşça ayağa kalktım. Avucumdaki yaprağı rüzgâra bıraktım. Yaprak, kasabanın gri gökyüzüne doğru bir süre havalandı ve ardından yağmurun ıslattığı toprağa kavuştu. Ben ilk kez arkama bakmadan eve doğru yürüdüm; arkamda bıraktığım sadece bir yaprak değil, bir ömür sürdürdüğüm o sessiz beklemeydi.

Şaziye İnceler Ekici / Edebiyat Gazetesi / Ekim 2026 / Sayı 45

Azim Üzerine Hatıralarım

Çalıkuşu üzerine mizahi bir taşlama

Ağaçlarda çılgınca daldan dala atlardım,

Gönlümdeki sevdayı gülüşümle saklardım.

Ne vakit oldu bilmem, gönlüm düştü tuzağa;

Akraba sofrasından dert döküldü kucağa.

Bir hanım çıkageldi, bir mektup da getirdi,

Birkaç damla mürekkep koca aşkı bitirdi.

Tahkike lüzum yoktu, yazı hükmü bildirdi;

O mektup yetti bana, yolumu değiştirdi.

Fransız’mış yahut Türk’müş, adımı süslediler,

İnci diye boynuma dedikodu dizdiler.

Sözler ardımdan gelsin, ben tebessüm saçarım;

Ufkumu genişletip yeni iller açarım.

Maarif mührü kondu, tayin düştü yoluma,

Vazife dedikleri evrak düştü koluma.

Kâğıdı katladım da düştüm yine sefere,

Bir vilayet sığdırdım yazdığım bu esere.

Duvar kapkara idi, camlar eksik kalırdı,

Rüzgâr bile sınıfta erkenden yer alırdı.

Pek mühim sayılmazdı; soğuk bana ne gamdı?

Mektep dediğin biraz hava alsa tamamdı.

Hekim çıktı karşıma, saçlarında ak duman,

Diller susmak bilmedi, nikâh geldi o zaman.

Diller mühürlenince bütün mesele bitti;

Bir imzayla müşkülüm geldiği gibi gitti.

Feride der ki artık: Döndüm eski devrana,

Bunca diyar dolaştım, yine vardım Kâmran’a.

Kaçmakmış adı azim, ben de öyle sanmışım;

Meğer dönüp dolaşıp aynı yere varmışım.

Kenan / Edebiyat Gazetesi / Ekim 2026 / Sayı 45

Hiç Durmadan

hiç durmadan sıkı sıkıya kucaklasam

hiç durmadan öpsem koklasam seni

sığınsam toprağına sığınsam diyarına

hiç durmadan durmadan tutsam ellerini

bunca zulüm bunca acılardan

şu bombalar savaşlar arasından

yeryüzünü cennete çeviren iklimsin

yaşamı aşka boğan özgürlük

öpüp koklayamadığım barış çiçeği

sen yurdumda güzeller güzeli devrimsin

hiç durmadan tutsam tutsam ellerini

hiç durmadan tükenmeden yaşasam seni

Fazlı Humar / Edebiyat Gazetesi / Ekim 2026 / Sayı 45

Tahta Üzerindeki Kırılma: Satranç

Bir insanın elinden önce özgürlüğünü, sonra zaman duygusunu, ardından dış dünyayla ilişkisini aldığınızda geriye ne kalır? Stefan Zweig’ın Satranç’ı bu soruya doğrudan bir cevap vermez. Bunun yerine, cevabın karanlık biçimde ortaya çıkacağı bir zihinsel deney kurar: Bir otel odası, bir satranç kitabı, iki renkli taş ve giderek kendi üzerine kapanan bir bilinç. Zweig, insan zihninin son sığınağının nasıl kendi hücresine dönüşebileceğini araştırır.

Bu nedenle Satranç’ı yalnızca savaş yıllarının, Nazi baskısının ya da bir satranç dehasının hikâyesi olarak okumak, metnin asıl gerilimini daraltmak olur. Eser, tarihsel bir felaketin içinden geçerken daha genel ve daha ürpertici bir soruya yönelir: İnsan, kendisini insan yapan yetiyi ne zamana kadar kendi lehine kullanabilir? Çünkü akıl, dışarıdan gelen zorbalığa karşı son savunma hattı olabilir. Fakat aynı akıl, kendi hareket alanını tükettiğinde insanın içine kapanan bir hapishanenin mimarına da dönüşebilir.

Zweig’ın metni tam olarak bu paradoksun etrafında yükselir.

1942’de, Avrupa’nın siyasal ve ahlaki bir felaketin içinde bulunduğu bir dönemde yazılan Satranç, yalnızca tarihsel bir tanıklık değildir. Aynı zamanda bir uygarlık fikrinin çözülüşüne tutulmuş bir aynadır.

Zweig’ın savunduğu Avrupa, ulusal sınırların ötesinde ortak bir kültürün, dolaşım hâlindeki düşüncenin ve hümanist değerlerin dünyasıdır. Edebiyat, müzik, sanat ve düşünce, farklı toplumları birbirine bağlayan ortak bir medeniyet dili oluşturur. Fakat faşizmin yükselişi bu dünyanın yalnızca siyasal haritasını değiştirmez. Daha derin bir yıkım meydana gelir: İnsan, uygarlığın kendisini barbarlıktan koruyabileceğine ilişkin inancını kaybetmeye başlar.

Satranç, bu kaybın psikolojik anatomisidir.

Zweig’ın başarısı, totaliter şiddeti yalnızca bağıran, vuran ve öldüren bir iktidar biçimi olarak göstermemesinden kaynaklanır. Onun ilgilendiği şiddetin daha sessiz bir biçimidir: bireyin dış dünyadan koparılması, zamanın belirsizleştirilmesi, anlam üreten ilişkilerin kesilmesi ve insanın kendi zihninin içine geri püskürtülmesi.

Burada iktidarın hedefi yalnızca beden değildir. İktidar, bilincin koşullarına müdahale eder.

Dr. B.’nin hikâyesi bu nedenle sıradan bir tutukluluk hikâyesinden fazlasıdır. O, fiziksel şiddetten çok, insan zihninin tecrit karşısındaki kırılganlığına maruz bırakılır. Bir hücreye kapatılmaz; bir otel odasına yerleştirilir.

Bu ayrıntı önemlidir. Çünkü otel odası normal koşullarda geçici bir mekândır. İçinde kalınır ama ona ait olunmaz. Dr. B. içinse bu geçicilik sonsuzluğa dönüşür.

Odanın içinde zaman ilerlemez.

Dış dünya yoktur.

Karşılaşma yoktur.

Konuşma yoktur.

Ve sonunda düşüncenin kendisinden başka hiçbir şey kalmaz.

İnsan bilincinin paradoksu burada ortaya çıkar. Düşünce özgürlüğün temel koşullarından biridir; fakat düşüncenin besleneceği dış dünya ortadan kaldırıldığında bilinç kendi yankısıyla baş başa kalır. Zihin kendisini çoğaltmak yerine kendisini tekrar etmeye başlar.

Dr. B.’nin eline geçen satranç kitabı bu yüzden basit bir nesne değildir. Kitap, dış dünyanın yokluğunda ona dünyadan geriye kalan küçük bir düzen sunar. Satranç, sınırlı kuralları içinde neredeyse sonsuz ihtimaller üreten bir sistemdir. Dr. B. için bu sistem, kaosun ortasında düzen anlamına gelir.

Bir satranç problemi çözülebilir.

Bir oyun yeniden kurulabilir.

Bir hamle başka bir hamleyle karşılanabilir.

Böylece düşünce yeniden yön kazanır.

Dr. B. kitabı okudukça hayatta kalmaya başlar.

Fakat Zweig’ın anlatısındaki asıl kırılma tam burada gerçekleşir:

İnsanı hayatta tutan şey, onu hayatta tutmaya devam ettiği sürece masum değildir.

Satranç önce sığınaktır.

Sonra alışkanlıktır.

Ardından zorunluluktur.

Sonunda saplantıdır.

Dr. B. kitaptaki oyunları ezberlemeye başladığında artık yalnızca zaman geçirmemektedir. Zihnini sürekli bir faaliyet hâlinde tutarak sessizliğe direnmektedir. Fakat gerçek bir rakip olmadığı için oyunu kendi içinde bölmeye başlar. Siyah taşları bir bilinç, beyaz taşları başka bir bilinç olarak oynatır.

İnsan, kendi kendisine rakip olur.

Burada Zweig’ın psikolojik sezgisi olağanüstü bir açıklığa ulaşır. Tecrit, insanı yalnızca başkalarından ayırmaz; bir süre sonra insanı kendi benliğinin bütünlüğünden de uzaklaştırabilir.

Kendi kendisiyle oynayan insan, aslında kendi kendisinden kaçmaya çalışmaktadır.

Fakat kaçabileceği yer yine kendisidir.

Bu nedenle Satranç’ın merkezinde yalnızca yalnızlık değil, yalnızlığın zihinsel olarak yeniden üretilmesi vardır. Dışarıdan uygulanan tecrit, bir noktadan sonra içeride devam eder.

Gardiyanın odaya girmesine gerek kalmaz.

Gardiyanın kurduğu düzen, zihnin içinde işlemeye başlamıştır.

Totaliter tahakkümün en ürpertici biçimlerinden biri budur: Beden serbest bırakılabilir; fakat zihinsel düzen yerleşmişse iktidarın izi yaşamaya devam eder.

Bu nokta, Zweig’ın anlatısını Michel Foucault’nun daha sonra farklı bağlamlarda geliştireceği iktidarın içselleştirilmesi düşüncesiyle ilişkilendirmeye imkân verir. İktidar yalnızca dışarıdan uygulanan bir kuvvet değildir; bireyin davranışlarını, düşünme biçimini ve kendisiyle kurduğu ilişkiyi biçimlendirebildiği ölçüde içeride de varlık kazanır.

Zweig bunu teorik bir kavram olarak değil, parçalanan bir bilinç üzerinden gösterir.

Gardiyanın ortadan kalkması, gardiyanın yok olduğu anlamına gelmez.

Çünkü artık gardiyan içeridedir.

Dr. B.’nin trajedisi tam da bu içselleştirilmiş tahakkümde düğümlenir.

Czentovic’in romana girişi ise yalnızca olay örgüsünü ilerleten bir unsur değildir. Czentovic ile Dr. B. arasındaki karşıtlık, iki karakter arasındaki kişisel farklılığın ötesinde, iki ayrı akıl anlayışını karşı karşıya getirir.

Czentovic için satranç esas olarak sonuç üreten bir sistemdir. Oynar, hesaplar ve kazanır. Oyunun kültürel ya da estetik anlamıyla ilgilenmez.

Bu açıdan Czentovic’in zekâsı şaşırtıcı biçimde modern bir niteliğe sahiptir. Düşüncenin anlamından çok işlevi önemlidir. Zekânın değeri sonuçla ölçülür.

Onun eksikliği yalnızca kaba veya eğitimsiz oluşunda aranamaz. Asıl mesele, zekânın etik ve estetik boyutlarından ayrılmasıdır.

O, aklın vicdandan bağımsızlaşmış hâlidir.

Dr. B. ise bunun karşısında durur. Eğitimli, kültürlü ve Avrupa’nın entelektüel mirasını taşıyan bir insandır. Fakat onun trajedisi, kültürün barbarlığa karşı mutlak bir bağışıklık sağlamadığını gösterir.

Zweig burada kendi çağının çok ötesine uzanan bir soru sorar:

Kültürlü olmak insanı kötülükten korur mu?

Eserin cevabı acımasızdır:

Hayır.

Kültür, insanın elindeki bir imkândır; ahlaki bir garanti değildir.

Bir insan Goethe okuyabilir, hukuk bilebilir, sanat anlayabilir, satrançta ustalaşabilir ve yine de kendi zihninin sınırlarını kaybedebilir. Dahası, yüksek entelektüel kapasite bazı durumlarda kırılganlığı azaltmak yerine artırabilir. Çünkü güçlü bir zihin, kendisine yönelen şiddeti yalnızca yaşamaz; onu analiz eder, yeniden kurar ve kendi içinde çoğaltabilir.

Dr. B.’nin aklı bu anlamda hem silahı hem yarasıdır.

Onu ayakta tutan şey, sonunda onu tüketir.

Satranç’ın en büyük felsefî paradoksu burada ortaya çıkar: İnsanı insan yapan akıl, insanı insanlıktan uzaklaştıracak kadar kendi üzerine kapanabilir.

Zweig aklı yüceltirken bile ona mesafesini korur. Aklın özgürleştirici gücünü inkâr etmez; fakat onun sınırsızlığına da inanmaz. İnsan zihninin kendisini kontrol edebilmesi için yalnızca zekâya değil, sınır bilincine de ihtiyacı vardır.

Dr. B.’nin eksikliği zekâ değildir.

Eksik olan, zihni ile kendi zihinsel faaliyetleri arasında mesafe kurabilme yetisidir.

O, satranç düşüncesini düşünmekle kalmaz; satranç düşüncesinin içinde yaşamaya başlar.

Bu ayrım modern insan açısından da önemlidir.

Çünkü çağdaş yaşam, insanın zihinsel üretkenliğini sürekli teşvik eder. Daha fazla düşünmek, daha hızlı karar vermek, daha çok çalışmak, performansı artırmak, kendini geliştirmek ve sürekli optimize olmak neredeyse ahlaki bir buyruğa dönüşmüştür.

Elbette Zweig’ın Nazi tecridi ile çağdaş performans baskısını aynı düzlemde değerlendirmek doğru değildir. Tarihsel şiddetin özgül ağırlığı, böyle bir eşitlemeye izin vermez.

Fakat iki deneyim arasında daha soyut bir mekanizma görülebilir:

Dışarıdan kurulan düzenin bireyin iç dünyasında yeniden üretilmesi.

Dışarıdaki otorite her zaman görünür olmak zorunda değildir.

Bazen insanın kendi zihninde konuşur:

“Daha hızlı.”

“Daha iyi.”

“Daha başarılı.”

“Bir hamle daha.”

“Bir oyun daha.”

Ve insan, masadan kalkması gerektiğini fark ettiğinde oyunun içine çoktan yerleşmiş olabilir.

Zweig’ın Avrupa’sı çökerken yalnızca devletler ve sınırlar değişmez. İnsan ile kendi aklı arasındaki güven ilişkisi de parçalanır.

Bu kırılmanın Zweig’ın hayatında trajik bir yankısı vardır. Sürgün, Avrupa’dan kopuş, savaşın yıkımı ve hümanist bir dünyanın ortadan kalktığı duygusu, Satranç’ın tarihsel atmosferini belirler.

Fakat eseri yalnızca yazarın biyografik trajedisine indirgemek doğru değildir. Metnin gücü, bireysel çaresizliği aşarak bir uygarlık sorusuna dönüşebilmesinden gelir.

Avrupa kendisini akıl, kültür ve ilerleme fikriyle tanımlamıştı.

Fakat aynı Avrupa, tarihin en sistematik şiddet biçimlerinden birini de üretebildi.

Bu çelişki Zweig’ın metninin altında sürekli titreşir.

Akıl uygarlığı kurabilir.

Ama uygarlık aklı kötülüğün hizmetine de verebilir.

Teknik gelişme insanı özgürleştirebilir.

Ama aynı teknik düzen, insanı daha etkili biçimde denetlemenin araçlarını da yaratabilir.

Kültür barbarlığı aşabilir.

Ama kültürün varlığı barbarlığı imkânsız kılmaz.

Dolayısıyla Satranç, ilerleme fikrinin basit bir reddiyesi değildir. Daha çok, ilerleme fikrine eşlik eden tehlikeli kendinden eminliğe karşı bir uyarıdır.

İnsanlığın daha çok bilmesinin, zorunlu olarak daha insanî hâle gelmek anlamına gelmediğini hatırlatır.

Gemideki satranç karşılaşmasına gelindiğinde bütün bu düşünsel katmanlar tek bir tahtada yoğunlaşır.

Czentovic ile Dr.B.’nin karşılaşması artık iki oyuncunun birbirine üstün gelme mücadelesi değildir. Satranç tahtası, insan zihninin sınırlarının görünür hâle geldiği bir alana dönüşür.

Czentovic için taşlar taş olarak kalır.

Dr. B. için taşlar geçmişin kapılarını açar.

Aynı oyun, iki farklı bilinçte iki farklı gerçeklik yaratır.

Czentovic’in sakinliği Dr. B. için tehdit hâline gelir. Çünkü Czentovic’in yavaşlığı onu beklemeye zorlar. Beklemek ise Dr. B. için yalnızca zamansal bir durum değildir; geçmişteki tecridin yeniden kurulmasıdır.

Böylece satranç tahtasında aslında iki zaman karşılaşır:

Czentovic’in şimdiki zamanı ile Dr. B.’nin geçmişi.

Birinin hamlesi diğerinin travmasını harekete geçirir.

Dr. B. tahtada rakibini değil, geçmişini yeniden görmektedir.

Bu nedenle oyunu bırakması anlatının en önemli anlarından biridir.

İlk bakışta bir geri çekilme gibi görünen bu hareket, aslında öznenin kendi zihinsel bütünlüğünü koruma kararıdır. Dr. B. artık kazanmanın ne anlama geldiğini değil, oyunun kendisiyle ne yaptığını fark eder.

Masadan kalkmak burada yenilgi değil, farkındalıktır.

Çünkü bazen insanın en büyük zaferi kazanmak değil, hangi oyunun kendisini tükettiğini fark etmektir.

Bu ayrıntı, Satranç’ın çağdaş okur üzerindeki en güçlü yankılarından birini oluşturur. Modern toplum insanı sürekli bir karşılaştırma ve performans düzeninin içine yerleştirir. Başarı ölçülür, hız ölçülür, üretkenlik ölçülür, görünürlük ölçülür.

İnsan kendisini sürekli bir rakibe karşı konumlandırmaya başlar.

Oysa Zweig’ın Dr. B.’si başka bir ihtimali hatırlatır:

Her oyun oynanmaya değer değildir.

Her rekabet insanı geliştirmez.

Her kazanım özgürlük değildir.

Ve bazen masadan kalkmak, oyunda kalmaktan daha bilinçli bir eylemdir.

Bu anlamda Satranç, yalnızca totaliter rejimlerin değil, insanın kendisini bütünüyle bir sistemin mantığına teslim etmesinin de edebî bir eleştirisi olarak okunabilir.

Tahakkümün en gelişmiş biçimi, bireyin artık zorlanmasına gerek bırakmayan biçimidir.

İnsan kendi kendisini yönetmeye başladığında dışarıdaki iktidarın maliyeti düşer.

İnsan kendi kendisini cezalandırdığında gardiyana gerek kalmaz.

İnsan kendi değerini yalnızca performansıyla ölçtüğünde sisteme itaat etmek için emir beklemez.

Zweig’ın Satranç’ı bunu doğrudan söylemez. Fakat metnin karanlık sezgisi buraya kadar uzanır.

Sonuçta mesele satranç değildir.

Mesele, insanın kendi zihniyle arasına koyabileceği mesafedir.

Aklın değeri yalnızca ne kadar çok şey düşünebildiğinde değil, ne zaman düşünmeyi bırakabileceğini de bilmesindedir.

Özgürlük yalnızca seçeneklerin çoğalması değildir. İnsan, kendisine dayatılan oyunun dışında kalabilme imkânına da sahip olmalıdır.

Dr. B.’nin trajedisi aklın iki yüzünü gösterir.

Akıl önce direniştir.

Sonra sığınaktır.

Daha sonra alışkanlıktır.

Ve sınırları kaybolduğunda esarettir.

Czentovic ise bunun başka bir biçimini temsil eder: aklın ruhundan ayrılması. Onun zekâsı işler ama anlam üretmez. Dr. B.’nin zihni ise anlam üretmekten vazgeçmez; fakat sonunda ürettiği anlamların içinde boğulur.

Biri düşüncenin yoksulluğudur.

Diğeri düşüncenin aşırılığı.

İkisinin arasında Zweig’ın asıl aradığı insan vardır.

Belki de Satranç’ın en büyük başarısı, okura rahatlatıcı bir sonuç sunmamasıdır.

Zweig sonunda aklın kazanacağını söylemez.

Kültürün barbarlığı kesin olarak yeneceğini de söylemez.

İnsanın özgürlüğünü garanti altına alan güvenli bir alan göstermez.

Bunun yerine bir sınır çizer.

O sınır, insanın kendi zihniyle arasındaki mesafedir.

İnsan o mesafeyi koruyabildiği sürece düşünce özgürleştirici olabilir. Fakat düşünce kendisini mutlaklaştırdığında özgürlük ile saplantı arasındaki çizgi silinir.

Bu yüzden Satranç, insan aklına yazılmış bir methiye değil, onun sınırlarına yazılmış bir ağıttır.

Zweig’ın dünyasında Avrupa çökerken satranç tahtası ayakta kalır.

Fakat tahtanın ayakta kalması hiçbir şeyi garanti etmez.

Çünkü mesele oyunun sürmesi değil, oyuncunun hâlâ oyunu oynayan kişi olup olmadığıdır.

Taşlar hareket eder.

Hamleler hesaplanır.

Zaferler ve yenilgiler kaydedilir.

Fakat insan bir noktada kendi hamlelerinin toplamından daha fazlası olduğunu hatırlamak zorundadır.

Aksi hâlde oyun, oyuncuyu yutar.

Belki de Satranç’ın bugün hâlâ süren asıl yankısı tam burada ortaya çıkar:

İnsanın son özgürlük alanı zihnidir; fakat zihnin özgürlüğü yalnızca düşünme yeteneğine değil, kendi düşüncelerine gerektiğinde “dur” diyebilme kudretine de bağlıdır.

Zweig’ın karanlık sezgisi bize şunu hatırlatır:

İnsan dışarıdaki hapishaneden çıkabilir.

Bir rejim yıkılabilir.

Bir kapı açılabilir.

Bir gardiyan ortadan kaybolabilir.

Fakat insanın içinde kurulmuş olan düzen daha uzun yaşayabilir.

Bu yüzden asıl soru, kapının açık olup olmadığı değildir.

Asıl soru şudur:

İçerideki kapının anahtarı hâlâ bizde mi?

Deniz Boyraci / Edebiyat Gazetesi / Ekim 2026 / Sayı 45