Edebiyat Yapma Kardeşim!

Yaşam içinde çok yerde duyarız. Bakkalda, manavda, otobüste, sokakta ya da bir tartışma sırasında: Edebiyat yapma kardeşim! Çalıştığım okullardan birinde edebiyat kulübünün şiir gecesinin tanıtımı için okul müdürü “Edebiyat yapmayın kardeşim! Yapacaksanız yapın.” sözünü kullandığında ülkenin Kültür Bakanı da bir toplantıda yazarları eleştiriyor, “Çok edebiyat yapıyorsunuz.” diyordu.

Umut Özkan: Edebiyat Yapma Kardeşim

TDK sözlükte şöyle yazar: Edebiyat (yazın); olay, düşünce ve hayallerin estetik bakımından ifade edilip aktarılmasıdır. “Edebiyat yapma” ifadesi ise gereksiz sözcükler ile süslü konuşmak olarak tanımlanır. Edebiyat yapmak sözü yazınımıza bir hakarettir. Boş konuşmaktan bir olayı yalan, yanlış ifade etmek gibi birçok anlamı içine alır. Edebiyat yapmak ifadesi şiirden öyküye, masaldan fıkraya, denemeden türküye kadar birçok eser yok sayılarak, yazarları üzülerek kullanılıyor. Yaşamın adı olan edebiyat kavramını küçültmek için kullanılıyor. Hulki Aktunç'un büyük çalışması Argo Sözlüğü’nde bile bu ifade var.

Bir kısım insanlar için edebiyat, geçmişten bugüne “boş söz” olarak algılanır. Kültür seviyesi yüksek, entelektüel olarak gördüğümüz insanlar bile konuşurken “Bırak edebiyat yapmayı!” sözünü kullanır, bundan rahatsızlık da duymazlar. Bu sözle yaşamın gerçek adı olan şairleri görmezden geliyoruz. Çocukların hayal dünyalarının kahramanı masalları derleyenleri, yazanları, yaratanları yok sayıyoruz. Daha birçoklarını. Çünkü edebiyat canlıdır, hareketlidir. Bazı türleri kuşak aktarımı ile de yaşar. Klasik müzik sevgisini “Bayburt Bayburt olalı böyle zulüm görmedi.” repliğiyle nasıl yok ettiysek “Edebiyat yapma kardeşim!” sözü de o kadar etkili oldu.Yazın hayatımıza hakaret olarak gördüğüm bu ifade herkesin dilinde. Aslında bu “Edebiyat yapma!” ifadesi “Boş konuşma.” sözünü içine alıyor. İlk bakışta tüm edebiyat ürünlerini kastediyormuş gibi algılıyoruz ama boş zaman, gevezelik, laflama anlamında kullanılıyor. Mecaz anlam içeriyor. Nazım Hikmet’in şiirini okuyan insanı “Edebiyat yapma kardeşim!” diyerek eleştirdiğimizi düşünün ya da Sait Faik’in hikâyesini “Edebiyat yapma!” sözüyle kestiğimizi. Veya halk türkülerimizi “Edebiyat yapılıyor.” diye eleştirdiğimizi... Bu, görgüsüzlük ve hadsizliktir. Çünkü onlar gerçekten hayattır.

Edebiyatımız ile boş zaman doldurulmaz. Her edebiyat eseri yaşamın öznesidir. Boş zaman planlaması içinde olan bir kavram değildir. “Tek başınıza bir adada kalsanız yanınıza öncelikle alacağınız şey nedir?” diye karşılaştığımız klasik bir soru vardır. Herkes bir edebiyat eserinin ismini vererek bu soruyu cevaplar. Edebiyat yazını yaşamı rengarenk yapan, bizleri değiştiren, dönüştüren, yaşama kazandıran bir olgudur. Gereksiz olarak gören toplumlar vardır. Onların demokrasilerinde sorun vardır. Sosyal yaşamında, ekonomisinde kapanmaz yaralar vardır. Edebiyat eserinde her kahraman ders alınacak yol göstericidir. Her olay bir kılavuzdur. Şiirdeki ana duygu vicdanımızdır. Hikâyedeki karakter yaşamımızın anlamıdır. Boş zamanımızı dolduracağımız, “Olursa iyi olur, olmazsa bir şey olmaz.” diyeceğimiz bir olgu değildir. Edebiyatın olmadığı bir yaşam çöldür. Edebiyat, demokrasilerde yeşerir, ürün verir. Onunla kardeştir. Ülkelerin tarihine bakın, edebiyat ne kavgalardan yüz akı ile çıkmıştır. Hitler’in Almanya’sına bakın, Adolf Hitler de Almanya’yı çok seviyordu, edebiyatçı Bertolt Brecht de. Almanya’yı yakan, yıkan, yerle bir eden anlayış yerine Brecht’in edebiyatçı anlayışı sevgiyi, barışı, dostluğu yeniden inşa etti. Şiirler yazdı, öyküleriyle tiyatro oyunları oluşturdu. Herkes onlarla vicdanı ve empatiyi öğrendi. Hitler o sırada bu edebiyatı zehirli bir sarmaşığa benzetiyordu. “Edebiyat yapmayın kardeşim!” diyor muydu, bilmiyorum.     

Hiçbir eser, şiir, öykü, roman vb. boş zamanımızı doldurmaz. Tüm zamanları içine alan bir geniş zaman kavramıdır.

Bu zamanda boş yoktur. Alacağınızı hemen alırsınız. “Edebiyat yapma kardeşim!” ifadesi boş zaman kavramının adıdır. Edebiyat, üretim ile anılır, emek ile anılır. Her eser imbikten süzülürcesine ilmik ilmik dokunur. Edebiyat ile boş zaman yan yana bile getirilemez. Yazın, yaşayan dinamik bir kavramdır. Her söz, her cümle, her kahraman ölümsüzdür. Abıhayat içmiştir. Yüzyılları bir çırpıda önünüze getiren en etkili araçtır. Dünya görüşünüzü, hayatınızı şekillendiren bir büyük ustadır. İnsanlığınızı gün yüzüne çıkaran bir bilgedir. Ne zaman demokrasiler yok edildiyse edebiyatçılar, şairler, yazarlar bundan zarar görmüştür. Edebiyat özgürlüğün olmadığı yerde yaşamaz. “Edebiyat yapma!” ifadesi yazın sözcüğünü itibarsızlaştırmak için kullanılagelmiştir.

Bir de “Tiyatro yapma kardeşim!” lafını çok duyarız toplumda. Gerçek olmayan işler için kullanılır. Tiyatro sözcüğü yaşam gerçekliğidir. Yalan gibi bir sözcükle ya da toplumda alengirli olarak kabul edilen işlerle nasıl birlikte kullanılır? Edebiyat ve tiyatro kavramları, gerçek olmayan, yalan sözcüklerini daha vurgulu anlatmak için özellikle kullanılıyor. Çoğu zaman okuyoruz, bu bir tiyatrodur, bununla tiyatronun gerçeklik aynasını yok ettiğimizin farkında bile değiliz. Güzelim tiyatro sanatçılarına, onların bin bir zahmetle ortaya koyduğu, sahnelediği oyunlara bu kötülük neden yapılır? Halkın gerçekleri tüm çıplaklığıyla öğrendiği tiyatroya genel olarak “Yalandır; konuları, anlattıkları, oyun karakterleri yalan üzerine kurulur.” algısını yaratmak. Tıpkı “Edebiyat yapma kardeşim!” ifadesini kullanarak yalanı yazınımızın baş köşesine oturttukları gibi. Bilinç ve kültürümüz bu sözcükleri şimdiye kadar kelime dağarcığımızdan çıkarmalıydı.

Birçok edebiyatçı var ki oyunları tiyatronun temel taşıdır. Edebiyat ve tiyatro birbirini tamamlar. Birbirini aydınlatır. Hep bir emek ve alın teridir. Bu sözler ile bakkalda, manavda, sokakta ya da yazılı ve görsel medyada edebiyatımızı boş zaman kavramının anlamsal karşılığı olarak gösteriyorlar. Toplumlar edebiyatıyla, tiyatrosuyla, mizahıyla tanınır ve sevilir. Toplumda “yalan” diye bir sözcük var. Gerçek anlamı da var. Dilimizde de anlam karşılığı var. Nedense dil bilimcilerimiz, anlı şanlı Türk Dil Kurumumuz bunlar için kafa yormaz. Hem edebiyata hem de tiyatroya bu kötülük yapılmaya devam ediliyor. Sivil toplum kuruluşlarının da bu duruma bir tepkisi yok. Gelin tiyatromuzu ve edebiyatımızı bu ifadelerden kurtaralım. Şimdi, hemen, vakit geçirmeden haydi!

Türk Edebiyatının Ödül Gerçeği

Yaşamın her alanında da bir dostun, arkadaşın ya da ötekinin başarısından mutlu olunmuyor. Bu davranış her yere sinmiş durumda. Her yer buram buram ego ve bencillik kokuyor. Nerede o engin, koca gönlümüz? Hani, halk türkümüzün dizelerinde ne güzel dile gelir: Gel ha gönül havalanma / Engin ol gönül engin ol / Dünya malına güvenme /Engin ol gönül engin ol 

Türk Edebiyatının Ödül Gerçeği

Rıfat Ilgaz'ın şiirindeki insanlar gündelik yaşamın kahramanlarıdır. Yaşam içinde bu tiplere okulda, sokakta, markette çok karşılaşırız. Ilgaz dizelerinde bu tipleri hem betimler hem de anlatır: Bakıyoruz, kısırlar daha kısır  / Sinsiler daha sinsi. / Cüceler, bücürler, / Küçükler daha da küçük... / Ah hele onlar, / Yaşamadan kimliklerini eskitenler...

Ödül ve başyapıt tartışması yazınımızın önemli konularındandır. ‘Marifet iltifata tabidir’ diye kalıplaşmış bir söz vardır. Eğitim seviyemizden insan ilişkilerimize kadar tüm davranışlarımız sadece “Ben” üzerine şekillenmiştir. “Biz”in demagojisi, polemiği çok yapılır ama hep ‘istemem yan cebime koy’ durumu vardır.  Kentleşme süreçlerimizi iyi incelemek lâzım. 21. yüzyıldayız, “Bizim Köy”ü aşamadık. Kahramanlarını, olay örgüsünü, konusunu ve ana fikrini bu çağa uydurmak için sürekli bir çaba içindeyiz. Ondan hiç ders almadık. Yazınımızda da böyle. Şükrü Erbaş haklı çıktı. “Köylüleri Niçin Öldürmeliyiz?” Herkes birbirinin kurdu, çukur kazma ile meşgul. Ben hep çırak kalıyorum.     

Ödül denince aklıma bir Yunus Nadi ödül töreni gelir. Fakir Baykurt'un, Yılanların Öcü'nün birinci olması. Her şey çok açık ve şeffaftır. Seçici kurulda Azra Erhat'tan Yaşar Kemal'e, Yakup Kadri’den Halide Edip Adıvar'a kadar uzayan bir yazar grubu….

Yaşar Kemal perde arkasında bir mücadele içindedir. Derler ki Atılgan, bu yenilgiden sonra içine kapandı. Manisa'ya, memleketine inzivaya çekildi. Bir başka iddia: Atılgan içe dönük bir insandı, o ödülle ilgisi yoktur. Yusuf Atılgan'ın Aylak Adam’ı ile Yılanların Öcü arasındaki mücadele seçici kurulda devam etmiştir. Ancak Yaşar Kemal'in tavrını Baykurt'tan yana koyması Yunus Nadi Roman Ödülü’nü almasını sağlamıştır. Yaşar Kemal, seçici kurul üyelerine Baykurt ile bir teşekkür ziyaretinde bile bulunmuştur. O günden bugüne, bu ödüllerin dağıtımının “ölçme ve değerlendirmesi” hep tartışılmıştır. Her ödülün bir perde arkası vardır. Bu doğaldır. Seçici kurul üyelerinin her birinin farklı değerlendirme ölçütleri de vardır. Bu değerlendirmeler bir tutanakla gün yüzüne çıkıyor mu bilmem. Duyarım. Birçok ödülün perde arkası tartışmalarında “Aslında onun hakkıydı ama içimizdeki bir boşboğaz onu önce açıkladı, geri dönemedik.” Ya da “Aile onu istedi.” Veya “Diğerini hiç tanımıyoruz. Çok iyi bir dosyaydı ama...” Şeklinde bir günah çıkarma hep vardır. Bugün daha farklı, önce seçici kurul “bize yakın” insanlardan oluşturuluyor. Sonra “Bize yakın” aday belirleniyor. Ödülü sen, ben, bizim oğlan arasında paylaştırılıyor… Hepsi böyle yapılıyor da demiyorum. Bir çoğu kuralına göre de yapılıyor 

Bir yazar ya da şair istemez mi ödül almak? Hele bu bir ustanın adına düzenlenmişse. Bu usta Refik Durbaş'ın dizelerindeki gibi bir ustaysa o sevinçle hayali bile cihana bedel der. O hayalle şartnamenin tamamı bir kurşun kalem ile tek tek çizmeye başlarız, nüshaları ayrı ayrı çoğaltır, “elden kabul edilmez” notu dikkatlice tekrar okunur. Yıllar önce yine bir büyük ustanın adıyla açılan ödül için başvuruda bulunmuştum. Beş dalda ödül veriliyordu. Seçici kurul oluşturulmuştu. Kuruldaki her üye farklı dallardaki değerlendirme kurularında da vardı. Bir büyük özgüvenle başvurdum. Önce başvuruya alınan ürünler ön değerlendirmeden geçiriliyordu. Son değerlendirmenin ardından ödüller açıklanacaktı. Tam 10 yıldır verilen bir ödüldü. 10 yıldır değerlendiren kurul hiç değişmemişti. Bu ödül  yurtta efsanesi hâlâ süren bir isim adına veriliyordu. Baktım, eserimle ben de varım. Çok sevindim. Başvurular da önceden açıklanmıştı. İki isim gözüme çarptı, “Bu işte bir şeyler var. Bu ikisinden biri kesin ödülü alır.” dedim. Arkadaşlarıma da söyledim. Dediler ki “O kadar olmaz, o senin hüsnü kuruntun.” Fakat olan oldu. Ödülü 2 defadır alan kişi yeniden aldı. Şimdi böyle bir şey olur mu? O büyük ustanın ismine saygısızlık değil mi? Bu tip ödüller, hem genç kuşakları teşvik etmek amacıyla hem de adına ödül konulan kişiyi yaşamı, kişiliği ve eserleriyle yeni kuşaklara tanıtmak ve yaşatmak için verilir. “Bu işlerde de bir eş dost kapitalizmi mi var? Akrabayı taallukat işi mi var?” diye zaman zaman düşünmüyorum desem yalan olur. Yaptıkları işin yanlış olduğu ortaya çıkmasın diye, bir gönül alma işi olarak, “Biz başvuruları kitap yapacağız. Bu da bir ödüldür.” diye bir açıklama hemen gelir. 

Aslında yazınımızda bunlar hiç tartışılmıyor. Sürekli seçici kurullardaki şu isim ya da bu isim üzerine tartışmalar açılıyor. “Bunlar neden her yerde seçici durumda?” deniyor.  İnsanın olduğu yerde objektif kriter ile eser değerlendirilemez ise bu böyle gider anlayışı yanlıştır Gelin bir ödül çalışma grubu kurulsun. Yazar ve edebiyat sivil toplum kuruluşları bir ödül ve başyapıt çalıştayı düzenlesin. Burada ödüllerin adından seçici kurulun belirlenmesine hatta eser değerlendirme ölçeğine kadar her şey tartışılsın. Bu işler yazılı kurallara göre yapılsın. Yoksa bu  hep konuşulur, tartışılır Dergilere, panellere konu olur , havanda hep su dövmeye devam edilir.

Edebiyatımızda Güz Mevsimi

Televizyonda konuşan uzman, “Mevsimler; küresel ısınma ve iklim değişikliğiyle birlikte değişime uğruyor, böyle giderse coğrafyamız sadece yazı ve kışı yaşayacak.” diyordu. Edebiyatımızda mevsimler yerinde duruyor; şiirde, öyküde, romanda bir betimleme tekniği olarak yaşıyor. Doğanın mevsimleri kişileştiren, zaman zaman onları kutsayan yazınımıza bir sözü yok ama insanoğluna söyleyeceği çok şeyi var. Kurdu, kuşu, böceği, dereyi, ırmağı kimler yok ettiyse onlara sözü var. Aziz Nesin dizelerinde ne güzel dile getirir: “Ey hayvan oğlu hayvan, insan ol insan.”

Edebiyatımızda Güz Mevsimi

Edebiyatta güz, imgesel olarak kırgınlık, üzüntü, ümitsizliği çağrıştırır. Bazen de ümitsiz bir aşk olur birden. Mevsimlere anlamlar yüklendiğinde sonbahar mevsimi ayları şöyle anlatılır hep: Eylül hüzün ayıdır, ekim ayı üşütür, kasım sonbaharda hüznün bir yana bırakıldığı, sevginin ve aşkın ayı olarak bilinir. Ama bahar, mevsimlerin en güzelidir. Kışın bile gönlüne baharı misafir ettiysen güzün bile bahar yaşanır. Her mevsimde cemre düşer gönül dağının zirvesine ama bir de bundan sonra Necati Cumalı'nın Susuz Yaz’ı ile Ahmet Muhip Dranas'ın Kar şiirini sık sık okuyup iklim krizine hazırlıklı olalım, diyenler var. Bir kelebeğin rüyası gibi genç yaşta kaybettiğimiz Muzaffer Tayyip Uslu, Yapı Kredi Yayınları’ndan çıkan Şimdilik adlı kitabında Behçet Necatigil’e ithafen yazdığı İstanbul'a Hasret adlı şiirin dizelerinde güz mevsimini şöyle anlatır:    

“İstanbul'un bir başka hatırası / Sigara dumanı dolu kahve / Güven olmaz erkenden gitmeli eve / Kararsızdır eylül güneşinin seması / Sonbahardır yağmur yağacak elbet / Baksana, kuşlar yuva derdinde / Sen ekmek parası peşinde / Ah dayanılmaz bir hâle geldi gurbet”

Ünlü atasözümüz  “İnsan yaza çıkar ama güzün yediği ayazı unutmaz” diyerek seslenir bizlere… Haksızlıkları, sevgisizlikleri, hoşnutsuzluğumuzu da zaman zaman güz ile anlatmışız. Bir de yaşamda, “güz vurgunu yemek” deyimi vardır. Halil Cibran ise İş Bankası Yayınları’ndan çıkan Kırık Kanatlar adlı kitabında kaleme aldığı Ölüm Tahtının Önünde adlı yazısında şöyle der:

“Bahar geçip gitti, ardından yaz ve sonbahar geldi... Düğün akşamları ve balayı dedikleri ay geçti ve savaşlardan kalan kent... Sonbahar günleri de geçti, rüzgâr ağaçların dallarını da çıplak bıraktı. Toprağı kaplayan yaseminlere karışan sararmış yaprakları da dalgaların denizlerdeki köpüklerle oynaması gibi uçurdu. Kış yaklaşıyordu inleyerek, ağlayarak... Ben o zaman Beyrut’taydım, beni kimi zaman yıldızlara yükselten kimi zaman da kalbimi toprağın bağrına gömmek için alaşağı eden bir başka arkadaşım yoktu...”

Yaşar Kemal, Ağrı Dağı Efsanesi’nde güneş ile baharın birbirlerini tamamladığını belirtir:

“Sonbahar bütün kokuları keskinleştiren kokusuyla kokuyordu. Bir çürük, bir eski dağ elması kokusuna benziyordu her koku. Yanık otlar, kavrulmuş, güçlü çiçekler kısa küt haşırdaşıyorlardı...”

Turgut Uyar “Acımak” adlı şiirinde ne diyor, kulak verelim:

“...Tavrım bir şeyi bulup coşmaktır / Sonbahar geldi hüzün, / Kış geldi kara hüzün, / Ey en akıllı kişisi dünyanın! / Bazen yaz ortasında gündüzün, / Sevgim acıyor kimi sevsem, kim beni sevse / Eylül toparlandı gitti işte, / Ekim filan da gider bu gidişle, / Tarihe gömülen koca koca atlar / Tarihe gömülür o kadar.”

Bakın, şair Nabi'nin hepimizin duygularına tercüman olan şu dizelerine:

“Biz neşâtın da gâmın da rüzgârın görmüşüz / Çok da mağrur olma kim meyhane-i ikbalde / Biz hezârân mest-i mağrurun humârın görmüşüz.”

Nabi’nin bu dizelerini bugünkü Türkçe ile aktarırsak şöyle diyebiliriz:

“Biz bu yaşamın baharını da gördük, güzünü de… Üzerimizden neşe rüzgârları da geçmiştir; üzüntü, keder fırtınaları da...”

Burada Divan edebiyatımızın temel taşlarından olan Nabi’de bile bir imge olarak sonbahar, üzüntü, keder, kötü anılar hâlinde karşımıza çıkıyor. Bahar ise neşenin, mutluluğun, başarının kaynağı olarak görülüyor.

Nazım Hikmet ise 19.8.1936 tarihinde Orhan Selim müstear adıyla Akşam Gazetesi’nde kaleme aldığı “Eylül Geliyor’’ başlıklı yazısında “Eylül geliyor.” diye uyarıyor yurttaşları ve eylül ile birlikte doğada olan değişimleri sıralıyor:

“Akşamüzerleri serinliği ile gitgide artan rüzgâr, gitgide taneleri artan ve büyüyen yağmurlar da gelecek. Güneş, bol sarı ışığını boz bulutların arkasına çekecek. Deniz kıyılarının ince kumlarını serin rüzgârlar gibi okşayan suları hatırlayıp ‘Ne yazık kış geliyor.’ diyeceğiz.”

Şair Nazım Hikmet yazısına devam ediyor ve eylül ile birlikte günlerin hızını belirtmek için günlerin “tıpkı bir tekerlek gibi hızla geçtiğini göreceğiz”diyor. Gerçekten de güz ile birlikte günler kısalmakta ve geceler uzamaktadır… Nazım Hikmet eylülü betimlerken “Gökyüzü kurşun renkli ıslak. Gökyüzü üşüten rüzgârıyladır eylül gelince” diyerek bir kişileştirme yapar ve “Sanki ona bir köşe başında rastlamışız gibi ürkeceğiz. Hayatın durdurulamaz başsız ve sonsuz akışında her hadise gibi sanki onu birdenbire bulacağız.” der. Eylülü bir insan gibi karşılayan büyük usta Nazım Hikmet güz mevsimini anlatırken şunları da hatırlatır:

“Eylülü hazırlayan, onu yaklaştıran mini mini dakikaları, biraz daha iri saatleri, aklı karalı günleri; pazarlı cumalı haftaları hesaplamadığımız içindir ki eylülle yüz yüze geldiğimiz vakit afallıyoruz.”

Eylüle genelde hazırlıksız yakalanıyoruz diyerek ekliyor Nazım Usta: “Eylül geliyor, sandıkta paltosu olan da yüz üstü yağmurluğunu satan da onu beklenilmeyen bir misafir gibi karşılayacaktır…”

Gelin, mevsim güz de olsa, ağaçlar yapraklarını da dökse gönül dağımızın zirvesinde son cemreyi umut olarak hep saklayalım.

Tarihi Bir Belge: Yaşar Kemal'in İlhan Başgöz'e Mektubu

Profesör İlhan Başgöz, 1923’te Sivas’ın Gemerek ilçesinde doğdu. Ankara Üniversitesi, Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü’nden mezun oldu. Türk Folkloru ve Halk Edebiyatı dalında doktora yaptı. Tokat Lisesi’nde öğretmenken sol görüşlü fikirleri nedeniyle tutuklandı. 8,5 ay cezaevinde kaldı. 

Yaşar Kemal'in İlhan Başgöz'e Mektubu

Başgöz’ün özgeçmişine baktığımızda kendisini şu sözlerle anlatır: 1949 yılında doktor ünvanı kazandım. İlmi yardımcı olarak fakültede kaldım. Üç solcu hocayı (Niyazi Berkes, Pertev Naili Boratav, Behice Boran) fakülteden atmak için kaynatılan cadı kazanı devrinde bende Tokat Lisesi edebiyat öğretmeniyken, Demokrat Parti’nin Mili Eğitim Bakanı Tevfik İleri görevime son verdi. Bir zaman işsiz kaldım. Sonra askerliğimi yaptım. 1952 yılında Türk Ceza Kanunu’nun 142. maddesini ihlalden Tevkif edildim. 8,5 ay mahpusta kaldım. Bana 2 yıl ceza verildi. Ve Türk Ceza Kanunu’nun aklımda kalmayan bir maddesi uyarınca cezanın tamamı kaldırıldı… 

1960’ta ABD’ye gitti. California Üniversitesi’nde ve ardından Bloomington’daki Indiana Üniversitesi’nde Öğretim Üyeliği yaptı. Türk Halk Kültürü üzerine yaptığı araştırmalar ve yazdığı kitaplarıyla bu alanda en önemli Türkolog oldu. Hastalığı son 2 yılda ilerlemişti. Ambulans uçakla yurda getirildi ancak 14 Nisan 2021 günü Cumhuriyet ile yaşıt olan Başgöz yaşama gözlerini yumdu. Üniversiteye başladığımızda önümüzde örnek alacağımız bir anıt isim vardı, Hep onlar gibi bir halk bilimci olma özlemi içindeydik. Başgöz Hoca’nın çok sayıda araştırması, eseri ve derlemesi vardı. “Bu topraklar” denilince akla ilk gelen bilim insanıydı. İlhan Hoca'yı ilk kez Kültür Bakanlığının uluslararası bir konferansında tanıdım.  Konferanstan sonra uzun boylu, kulağında bir kulaklık olan Başgöz mikrofona geldi. Kısa bir konuşma yaptı. Toplantıdan sonra verilen yemekte kısa bir sohbet imkânı buldum. Öğrencilerinden, folklorun genel sorunlarına kadar anlattı bana. Ayrılırken bir de kartvizitini verdi.  İlhan Hoca ve bize kılavuzluk yapan diğer hocalarımız, üzerimizden emeklerini esirgemeyenler... Dost sohbetlerimizin ana konusu olmuştu artık. Hakkında yaşamıyla, çalışmalarıyla ilgili onlarca yazı yazdım dergilere, gazetelere... Haksızlığa uğramış bir aydındı. Sağdan, soldan kimler uğraşmadı ki, 98 yaşına geldiğini biliyordum. Gazetelerde yaşayan en büyük Türkolog, Halk Bilimci İlhan Hoca ile ilgili yazılar görüyordum. Hoca ile sosyal medyada arkadaştık. Zaman zaman yazılarımı beğenirdi. Sevinirdim. Ruhu şad olsun. Işıklarda uyusun. 28.12.1972 tarihli mektubun orjinal metnini sizlerle paylaşıyoruz:

Canım İlhan, Ağam Evliya,

Ulan mektubuna bir sevindim, bir sevindim ki dünyalar benim oldu. Sana İtalya’ dan bir telefon çakacak, belki sonra da oraya uçacaktım ama kursağımda kaldı, pasaport alamadım. Vermesinler be, canları sağ olsun. Ben de onlara ver yansın ediyorum. Onlar haksız. Bana pasaport vermemeleri için hiç bir sebepleri yok. Ben de ver yansın ediyorum. Dur bakalım ne olacak? Ben zaten siz oralarda olmasanız, hasretlik de cana tak etmese, Türkiye’den hiç ayrılmak istemem. Kuyunun dibindeki taş gibi burada oturup kalırım. Ne yapacağım gavur ellerinde… Eşek sıpaların hiçbirisi yüreğiyle, kanıyla bağlı değiller ki toprağa, anlasınlar senin derdini. Allah bin belalarını versin böylesi sıpa heriflerin. Eşek bile şu dünyadan bir şeyler çıkarır be. Şu bizimkiler sıpa olmuşlar da, gözlerini kör, kulaklarını sağır etmişler, şu dünyadan hiçbir şey anlamamaya da yemin etmişler, öyle dünyaya aval aval bakıp duruyorlar.

Bak arkadaş, sen eline neyi alırsan iyi yaparsın ya, şu masal işini iyi etmişsin. Biz dünyada çok yalnız bırakılmış, anlaşılmamış, şu eşekler yüzünden, bir milletiz. Ne yaparsak, nerede, ne için olursa olsun adımız geçerse kârdır. Yani kötülükle demek istemiyorum, anlarsın ya, iyilikle… Bu yüzyılda Anadolu toprakları üstünde böylesine unutulmuş olmak, dünyanın dışına düşsek utanç verici bir şey Evliyam. Bu bizim omuzlarımızı çökertiyor. Suç bizim değil ama bu sorumluluktan biz de kurtulamayız. İnsan kardeşlerimizin ellerini daha çok tutmaya gayret etmeliyiz. Sevgimizi, sıcaklığımızı insanlara daha çok daha çok anlata bilmeliyiz. Bizim toprağımızın sevgi dolu, büyük dost, muhabbet geleneği var. Bu yüzyıla bu sevgi, dostluk muhabbet geleneğimizden bir şeyler aktarabiliriz. Onun için Koman milletinin toptan masallara, tekerlemelere sarılmaları beni sonsuz kıvanca boğdu. Ha gayret ala gözlülerim, ha gayret bre. Şimdi arkadaş şu masalcı Yaşar amcadan da bir miktar bir şeyler isterseniz masal üstüne, can baş üstüne deyip derhal da derhal kolları sıvarım.

Şimdi arkadaş şu yengemiz Hatun bir iki Taçbaş, bir iki geyik de bize yollasa da görsek ne olur yani.

Bak Evliya Allah senin o ela gözlerini kör etmesin, Türkiye’den bir eksiğin olur da neden bana yazmazsın be mendebur adam?

Şimdi arkadaş bugünden tezi yok seni Cumhuriyet’e abone ediyoruz. Öyle para mara sözü etme. Sen biliyorsun ki azıcık mangır tutuyoruz. Türk okuyucuları sağ olsunlar. Aslan gibi okuyorlar kardeşini, biz de mangırsız kalmıyoruz. Bak oğlum gazete, kitap, dergi ne istersen gönderirim. Sen de benden sana gerek olanları istemezsen şu vebalim boynuna olsun. Anlıyorum ne büyük vebal altına giriyorum.

Milliyet’e bir roman sattım. Koskocaman bir roman ki yalnız cildi 700 sayfayı aşkın. Adı da Demirciler Çarşısı Cinayeti… İyi oldu… Bak ben kül yutmam. İyi oldu dedimse azıcık iyidir.

Thilda hepinizi öpüyor. Beraat etti karı ki keyfine diyecek yok. Can 7,5 yıl içeri girdi. Benim cezamı aynı temyiz bozdu. Yalnız oğlanın mahkemesi var. Gelin de içerde. Bunada çok şükür. Can’a çok üzülüyorum. Bugünlerde gider hapiste onu görürüm. Şu kitaptan dolayı mahkumiyette bir rezalet. Ben Yargıtay’da bunun rezalet olduğunu çok çok sert konuştum. Adana’dan yeni döndüm. Sevdalık üstüne çalışıyorum. Bol bol yazıyorum, sövüyorum.

Hepinizi candan kucaklar, hepinizi öperim… Be Evliyalar Evliyası ne yapayım yani, attığım taş dediğim kuşu vurmadı ki, senin şu ışıklı yüzünü, kara gözlerini göreyim… Aldırma, pasaportu almaya uğraşacağım… Hadi selamlar, canım Evliyalar Evliyası… Taşbaşcım  deyim sana… Olmaz olmaz, sen gerçek bir evliyasın… Sağlıcakla kal…

Umut Özkan Yazdı: Kentin Hafızası Kahvehaneler

Ankara'nın her sokağında, caddesinde ve mahallesindeki kahvehaneler sosyal hayatın içinde olan yaşayan mekânlar olarak bilinir. Sayıları az da olsa bugün kentlerde sosyal yaşamın içinde olan kentin kültürel unsurlardır. Müdavimleriyle, kültürel havasıyla kentin mekân hafızası içinde yer almışlardır. Ankara'da Cebeci semtindeki öğrenci kahvehaneleri de hâlâ unutulmamıştır. Cebecide, Şah; Hamamönü’nde  Havuzlu Kahvehane; Ankara Kalesi'ndeki Kale Kahvehanesi  yokuşun kenarındaki ufak tefek kahvehaneler Ulus’ta, Kızılay'da... 

Umut Özkan

Her semtin kahvehanelerinde yaşanan öyküler, kahramanlar, olay örgüleri vardır. Belgesel film haline gelen, “Laf Aramızda Engürü Kahvehanesi’nden” öyküleriyle, kahramanlarıyla hiçbirinin farkı yoktur. Yazarlarımız, edebiyatçılarımız o kahvehanelerden ne tiyatro oyunları ne öyküler çıkardı. Haldun Taner’in “Keşanlı Ali Destanı”nda bir kahvehane vardı. O Sinekli’deydi.  “Altındağ” sırtlarındaydı. Sait Faik, öykülerinde hep bir kahvehaneyi betimler oturur, bir çay söyler, eline bir gazete alırdı. Köşedeki bir masaya geçer, oranın en ilginç tiplerini gözlemler bir kent öyküsü çıkarırdı.    

YAra Güler,  Ankara Kalesi’ndeki Ulus’taki kahvehanelerde ne fotoğraflar çekti. Sabahçı kahvehanelerinde yapılan sohbetlerdeki fotoğraflar hâlâ unutulmadı.

Kahvehane müdavimleri her meslek grubundan olurdu. Yaşamın nabzının tutulduğu mekânlardı. Kentin sorunlarını orada görebilirsiniz. Ekonomik, sosyal, kültürel yaşam bir şekilde kahvehanelere yansırdı. Siyasetçilerimizin sandalyenin üstüne çıkıp konuşma yaptığı meķânlardır. Kahvehanelerde oluşan kültürel ortamla birlikte bundan etkilenen insanlar ortaya çıktı. Kentin kahvehaneleri dayanışmanın, dostluğun, arkadaşlığın yaşandığı mekânlar olarak bilinirdi. Kahvehane arkadaşlığı, diye bir sosyal tanımlama bile yapılagelmiştir. 2 Kasım -10 Kasım arasında 34. Ankara Film Festivali düzenlendi. Festivalde Koç Üniversitesi Vehbi Koç Ankara Araştırmaları Uygulama ve Araştırma  Merkezi VEKAV Ödülüne layık görülen “Laf Aramızda Engürü Kahvesi” film belgeseli de izlendi. Ankara’da edebiyatın sanatın ve kültürün merkezi Yüksel Caddesi’nde çekilen “Engürü Kahvesi”ni anlatan film belgesel, Ankara Büyülü Fener Sineması’nda yapılan ödül töreninde “dereceye girdi. Koç Üniversitesi Vehbi Koç Ankara Araştırmaları Uygulama ve Araştırma Merkezi ödülünü, “Laf Aramızda Engürü Kahvesi” isimli belgesel filmi aldı. Ödül töreni sonrasında belgeseli çeken, yazan kadro ve jüri üyeleriyle tanışıp söyleşi yapmak imkânım oldu.

Belgeseli çeken kadrodan Özlem Mengilibörü:

“Ankara’da Karanfil sokağındaki Engürü kahvehanesi, sabahın erken saatlerinde açıldıktan sonra yaşamı kahvehaneye yansıtıyor. İşçi memur, sanatçı, yazar, çizer sokağın sakinlerini, kahvehane müdavimleri olarak görmek mümkündür. Garsonlarının anlattıklarından, öğrenciler sabah saatlerinde, tiyatrocular, öğleden sonra yakındaki vergi dairesi çalışanları, öğle tatilinde geliyorlarmış.”

Engürü Kahvehanesi, 1990 - 2010 yıllan arasında Yüksel Caddesi Konur Sokak ve yakın caddelerin sakinlerinin buluştuğu, sohbet ettiği oyun oynadığı bir mekan olmuş. Kahvehaneye gelenler bir süre sonra arkadaş, dost olmuşlar. Gelenlerin bazıları orada tanışıp aile kurmuş, çoluk çocuk sahibi bile olmuşlar. O kültürden herkes etkilenmiş. Belgesel film ekibinden Can Mengilibörü :

“Keşke, Engürü Kahvehanesi’nin ünlü olmayan insanlarıyla tanışıp bu kültürden nasıl etkilendiklerini sorabilseydim. Engürü Kahvehanesi’ndeki dostluk ve arkadaşlık o kadar ilerlemiş ki kalacak bir yeri olmayan insanlar bir kahve müdaviminin evinde 3 ay kadar bile kalabilmiş. Kahvehanenin müdavimleri arasında yazarlar, sanatçılar, memurlar, çevre esnafı ve öğrenciler hep varmış. Engürü Kahvehanesi müdavimleriyle sürekli üretimi yaşayan bir meķân olmuş. Sosyal hayat ve günlük yaşamın koşuşturması burada da devam edermiş. Sokaktaki sosyal, ekonomik, kültürel değişimin izdüşümünü Engürü Kahvesi’nde görmek mümkünmüş. Bunu kahvehane müdavimlerinin konuşmalarında sohbetlerinde oyun aralarındaki şakalarından anlamak mümkünmüş. O kahvehanelerin ne “mukallit” tipleri vardır. Dayanışmanın yüksek seviyede olduğu yerler “mekân” olarak kahvehanelerdir. Buraların hafızaları hatıralarda hep canlıdır. Engürü isimli kahvehaneye  “bir yiğit gurbete gitse gör başına neler gelir” misali sabah bir tanrı misafiri çıkar gelirse onun bir hastası vardır, hemen bilinirmiş. Ankara’ya birkaç gün için geçici olarak geldiği anlaşılınca Engürü Kahvehanesi’nde onun hangi hastanede işi olduğu öğrenilir ya bir doktor ya da o hastanede hemen bir tanıdık bulunur. Ona yardımcı olunurmuş. Tabi “Engürü Kahvehanesi” merkezde bir yerdedir. Ankara’nın mahallerinde, sokaklarındaki kahvehanelerde bu dayanışmanın her türlüsü görülür. Veresiye defteri kapatmaktan tutun da çocukların okul giderlerine kadar...

“Sabah erken saatlerde kahveye gelen kişinin ses tonundan siz onun bir hastası olduğunu ya da başkente bir iş için geldiğini bilirsiniz.” diyor Can Mengilibörü.

Belgeseli çeken ekipten onun anlatımıyla bu belgeselin çekimi için öncelikle bir saha araştırması yapılmış. Kahvehanenin müdavimleri tek tek çıkarılmış. Sosyal tarih okuma çalışmaları yapıldıktan sonra görüşülecek sayı tam 92 kişi olmuş. Bir kısmı Ankara’dan değişik yerlere gitmişler onlarda bulunmuş. Bunlara Engürü Kahvehanesi ile ilgili sorular sorulmuş. Hepsinden cevaplar alınmış değerlendirilmiş...

“Kahve Kültürü” adı verilen olguyu bu belgeselde görebiliriz. Belgesel için sözlü kültür ile ilgili farklı kitap okumaları yapılmış. Belgesel mekânsal görüntüleri için görseller bulunmuş. Mekânın yaşanmışlıkları, hikâye örgüsü ortaya konulmuş. Kahvehane şimdilerde bir pasaja dönüşmüş durumda. O hikâyeler, yaşanmışlıklar olaylar, kişiler hepsi “Laf Aramızda Engürü Kahve” adlı belgeselde kaldı.

Kahvehanelerin ardından kıraathaneler, kent yaşamının ve kültürünün aynasıdır. Sosyal hayatın yaşayan parçalarıdırlar. Belgeselde kültürel değişimin fark edildiği mekanlar olarak ortaya çıkıyor. Belgeseli izlediğinizde Ankara’daki tüm mahalle kahvehaneleri gözünüzün önünden bir film şeridi gibi geçer. Benzerlikleri çoktur. O kahvelerde saygı ve sevgi en üst seviyedeydi. Bazen değişik ülkelerden turist grupları da Engürü İsimli kahvehaneye uğrarmış.  Kahvehanenin sahibi Süleyman Kaman’ın, “Lütfen onlara daha çok saygı gösterin.” sözü hâlâ kulaklardaymış.

Sokağın sayılan sevilen sözü dinlenen sakinleri buralarda da hemen belli olur. Sayılan ve sevilen kahvehane müdavimleri bir değer olarak ortaya çıkardı. Onlar eski tabirle “akil” kabul edilirdi. Kahvehanenin muzip şakacı tipleri hep bilinirdi. O kahvehaneye babasını çağırmak için gelen çocukların hikâyesi hâlâ unutulmamıştır. Sabah çok erken gidip oyuna dalan müdavim babalar, annelerin  “evde bir misafir var” öyküsü yazar, kahvehaneden bu öykü ile çağırılırdı.

O kahvehaneleri mahallenin kimsesizleri ev olarak da  kullanırdı.” Laf Aramızda Engürü Kahve” film belgeseli Ankaralı Can Mengilibörü, Banu Özlem Megilibörü, Tanju Gündüzalp tarafından hazırlanıp çekilmiştir. 34. Ankara Film Festivali kapsamında düzenlenen ödül töreninde dereceye giren Engürü Kahve Belgeseli VEKAV Vehbi Koç Ankara Araştırmaları Uygulama ve Araştırma  Merkezi tarafından para ödülü ile ödüllendirildi. Belgeselin değerlendirmesini yapan uzun yıllar TRT ‘de yapımcı yönetmen olarak çalışmış Belgesel Jüri Üyesi Kerime Senyücel’in belgesel ile ilgili değerlendirmesini el yazısıyla şöyle kaleme almış:

“Belgesel 1990’lı yılların Ankara’sının Kızılay bölgesinde popüler mekânlarından Engürü Kahvehanesi’nin tarihine ışık tutmakta, belgesel filmde sanatçılar, yazarlar, öğrencileri, memurları, işçileri buluşturan bir alan zaman zaman sanatsal yaratım mekânı olmuş, mekânın müdavimleri anlatmış. Belgeselde kent merkezinin değişimi anlatılırken Ankara’nın politik ve kültürel yakın tarihine bir bakış açısı ile yaklaşılmış ve jüri üyelerinin alkışlarını alıp beğenisini kazanmıştır.”

Unutmayın o kahvehaneler yaşayan kent hafızalarıdır. İnsan semt kahvehanelerinin en büyük kahramanıdır. Onu tanımak için semtimizde kahvehaneye uğrayıp bir çay içmek, kentin hafızasında yer almaktır. Kent kültürüne katkıdır. Yaşayan kent tarihinin parçası olan kahvehanelerimiz tarihsel, kültürel yaşamın dünden bugüne sözlü kaynaklarıdır.

Bu Toprağın Müziği

Müziksiz bir hayat düşünülebilir mi? Müziksiz yaşam hatadır der Nietzsche. Müzik kavramı insanlık tarihiyle yaşıttır. İnsanoğlu ürettiği müzik türleriyle saraylara da konuk oldu, şehrin arka sokaklarına da. Kent kültürünü bizlere bin bir emekle üretilen “müzik” yansıttı. Kuşaktan kuşağa aktarılarak bugünlere kadar gelen müzik. Yaşam içinde kutsanmış ve kişileştirilmiş dinamik bir kültür ögesi oldu. Kimi zaman anonim bir türkü oldu, kimi zaman bir şairin dizelerinde şarkı oldu. Anadolu’da ise bir “âşık atışması” ile gönlümüze girdi. Bedri Rahmi Eyüboğlu’nun o güzelim dizeleriyle “Ana sütü gibi candan ve ana sütü gibi temiz” türkülerimizi hep başucumuzda sakladık.  Sözlü kültürümüzün zaman içinde müziğimize yansıttığı birçok eser var. Bunlar Fazıl Say, Hikmet Şimşek ve Rengin Gökmen… gibi ustaların da katkılarıyla klasiklerimiz arasında yer aldı. Müziğin bu topraklardaki serüveni hep konuşuldu, tartışıldı. Ülkemizde müzikte kategorize edildi: Varsıllar “saray” müziği dinler ve onu sever denildi. Anadolu’da çalınıp söylenen halk müziği ise dar gelirlilerin, yoksulların dinlediği müzik olarak tanımlandı. Kentlilik ve şehirleşme süreçleri müzik sınıflandırmalarında etkili oldu. Bu yüzyılda bu değerlendirme doğru mu? Tartışılır…

Aşık Veysel

Bu topraklarda müzik türleri içinde “benzeşmek” zaman zaman “aynılaşmak” bir zenginlik olarak görülmedi. Müzik ile elitist, seçkinci, halktan uzak kavramını açıklamaya çalışıyorlar. Caz dinler, sanat müziğinden hoşlanır, klasik müzik sever…  Müzik tarihçilerinin araştırmasına bırakacağımız çok şey var, diyeyim geçeyim.  Müzik evrensel anlayıştan uzaklaştıkça sığ, marjinal kalıyor. Geniş halk kitlelerinde karşılık bulmuyor. Müziği taş plaktan ya da radyodan dinlemek insanı o kadar dinlendiriyor ki, her şeyi unutuyorsunuz. Renkler ve zevkler tartışılmaz tabi. Taş plağın o çıtır çıtır sesi ile sanat müziğine kulak veriyorum. Ne avamı? Ne zengini? İnsan için yaşamın, aşkın, sevginin, estetiksel anlatımı…

Kimi zaman, akşamın ilerleyen saatlerinde radyo dinlerim. Babadan kalma antika olan. Evimizin demirbaşı. Kulağım müzikte. Bir kitap alıyorum elime. “Bir acı kahvenin 40 yıl hatırı var.” derler. Şimdiler de o da yalan oldu.  Kahvem fincanımda; kitap dostumla konuşuyorum. Bir yandan da kulağım müzikte, radyoda ,“Şimdi sözleri Yaşar Nabi Nayır’a ait olan eserle, mikrofona, Ziya Taşkent geliyor anonsuyla kitap ile olan sohbetime kısa bir ara veriyorum. Kulağımı veriyorum, dinliyorum. Bu güzel eseri dinledikten sonra” İnsan için aşk, sevgi, vefa... Bu kavramlar evrenseldir. Yoksulu, zengini, orta gelirlisi için de böyledir. Müzik bunları “estetik” olarak yansıtan araçtır, hangi türden olursa olsun’’ yorumunu yapıyorum kendi kendime. Ardından radyomuzda “ Şair Orhan Seyfi Orhon’un Veda adlı şiirinden bestelenen şarkı”  sonra “Bir bahar akşamı rastladım size” ile mikrofona Münir Nurettin Selçuk geliyor. Şimdilerde her şeyde ayrıştırma var. Edebiyatımızda, tiyatromuzda, müziğimizde bundan nasibini aldı. Bu yüzyılda güncelliğini kaybetmiş çalışmalarla, eğitim durumuna ya da ekonomik, sosyal konuma göre müzik kategorilerini belirliyorlar. Ülkemizin birçok ilinde, ilçesinde Edebiyat Öğretmenliği yaptım. Fakülte yıllarımdan bilirim. Anadolu’dan gelen birçok arkadaşım öyle yüksek gelir sahibi falan değillerdi. TRT’de pazar günleri Şef Hikmet Şimşek yönetimindeki klasik müzik konserlerini birlikte kaçırmazdık. Şef Şimşek’in yönetimindeki orkestradan Adnan Saygun’un Yunus Emre Orotoryasını dinlemek ayrıcalıktı.  Bunun yanında da Antep’ten getirdikleri “barak” yerel seslerini dinlerdik…

Ülkemizde halk müziği tarihi de özel bir uzmanlık konusu. Muzaffer Sarısözen ile başlayan, sonrasında devam eden, bugünlere kadar gelen “derleme tarihi” var. O günler aklıma geldikçe gözümün önüne bir fotoğraf gelir: Bu siyah beyaz görüntüde; bir faytonda Macar müzikolog, derlemeci Bela Bartok ve Ahmet Adnan Saygun hemen görülür. Omuzlarında makaralı bir teyp vardır. Türküler için Anadolu yollarındadırlar. Ustalardan bizlere miras kalan repertuvarda sayısız sanat müziği eseri vardır. Halk müziği yapıtları ise sözüyle, hikâyesiyle, enstrümanıyla, derleyicisiyle…   

Eğitimle kazandırılması gereken her davranış “seçkinci, elitist” gibi sözcüklerle boğuluyor. Mozart’ın Türk Marşı ya da Ravel’in bolerosu, Vivaldi’nin Dört Mevsimi üzerine dinleyicinin beğenisi bu tür müzikle erken tanışmamasıyla ilgili bir olgu. 

"Bayburt Bayburt olalı böyle ceza görmedi’’ diye bir klasik müzik hikâyesi uydurursan, günümüze taşırsan bir müziği kuşaklar tanımadan yok edersin. Radyoda tasavvuf müziği var, kulağıma o kadar hoş geliyor ki “Bu nedir?” Baktım sözler Pir Sultan’ın “Güzel Âşık”.  Usta malıysa ürün her zaman alıcı buluyor. Halk müziği tarihi bu toprakların tarihidir. Nasıl unutulur? Atatürk’ün 1924 yılından itibaren başlayarak Anadolu’ya halk müziği derlemeleri için heyetler gönderdiği ve bu heyetlerde kimlerin olduğu isim isim bellidir, TRT kayıtlarında bulunmaktadır. 1936 yılında Macar besteci Bela Bartok’u halk müziği derlemeleri için Türkiye’ye davet ettiğini, Adnan Saygun’un, Ulvi Cemal Erkin, Halil Bedii Yönetken, Muzaffer Sarısözen gibi müzik adamlarının yıllarca Anadolu’yu karış karış gezdiğini… Hepsinden önce Yaşar Kemal’i okusalar anlarlar,’’ Yaşar Kemal’in gür sesinden “Mezarımı derinde kazın.” Ya da İnce Memed Ağıtını dinleseler Zülfü Livaneli’den… İşte okul olan TRT orada.  Cumhuriyet’in ilk kuruluş döneminde “Âşık Veysel’i Ankara’ya sokmadılar.” Tartışması yıllardır yapılır. Bu dönem üzerinden halk müziği eleştirisi de yapılır. Âşık Veysel’e bu dönem içinde haksızlıklar yapılmadı diyemeyiz. Ahmet Kutsi Tecer anılarında : "Yaşar Kemal’i aradım, bakan ile görüş Âşık Veysel dağlardan aşağı indiğinde sazını kırıyorlar. Jandarma sazına el koyuyor… 

Bu topraklarda iyi ile kötünün mücadelesi hiç bitmedi. Takvimlerimizin yaprakları bu karanlık hikâyelerle doludur. Bırakın insanlar neyi dinlerse dinlesin. Aşkı, sevgiyi, dostluğu, barışı; türkülerden, şarkılardan, konçertolardan, aryalardan dinlesin. Bunu elitist, avam gibi içi boş yaldızlı sözcüklerle boğmayın, küçültmeyin, değersizleştirmeyin. Müzik her insanın gıdasıdır, unutmayın.

Kahramanları İnsan Olan Yazarlar

Şair Orhan Veli takvimden bir yaprak kopardı, tarih 1 Şubat 1950 idi. “Yazılarında kendimi buluyorum. Kırkını aşmış bizim mahallenin delikanlısını yazmalıyım” dedi. Yaprak dergisinde her ay yazılarını kaleme aldığı köşesini “mahalle” arkadaşına ayırmıştı. Yazı şöyle başlıyordu: “Onun kahramanlarını aşağı tabaka dedikleri, ayaktakımı dedikleri insanların arasından seçmesi hoş görülmüyor sıradan halktan kahramanları bayağı bulunuyor. Ona “mahalle” çocuğu deyişim de ekseri onu “mahalleden” yetişenler gibi halktan bir insan, halka bağlı bir insan sayışımdan ileri gelir”... 

Bu yazı sadece Sait Faik için mi yazılmıştı? Hayır, sokaktaki insanı yaşamın içinden alıp onu öykülerine, romanlarına ve şiirlerine taşıyan tüm yazarlara bir destektir. Bunlar kimler olabilirdi? Sait Faik'ten Yaşar Kemal'e; Orhan Veli’den Nazım Hikmet'e; Orhan Kemal'e... kadar ulaşan bir yazar grubu. Bunlar “insanı”  anlatan yazarlar.  Sait Faik'le sabah evden çıkın, önce bir mahalle kahvesine uğrarsınız. Hemen bir sandalyeyi çekip oturursunuz. Kahveciden bir gazete istersiniz. Çayınızı yudumlamaya başlarsınız. Oradaki insanlardan bir kahraman yaratır, en ilgincini keşfeder, bizimle tanıştırır. Hem de betimlemesiyle, anlatımıyla, davranışıyla, olay kurgusuyla o çok sevdiği adalardan vapura binersiniz. Bir sokak müzisyeniyle tanışırsınız. “İşini bilen” insan tipleri ile karşılaşırsınız. Son kuşlarla buluşursunuz. Kendinizi sokağın, mahallenin içinde bulursunuz. Az ileride bir sokak satıcısına rastlarsınız.    

Muhtemelen bu, yine o kestanecidir. Rıfat Ilgaz'ın “Sınıfın şairiyim.” sözü burada karşımıza çıkar: Hepsi Halkın içinde kahramanları “içimizden biridir”

Balıkçı kahvelerinde yapılan sohbetler unutulmazdır. Sait Faik, Mahalle Kahvesi adlı kitabında "Söylendim Durdum" adlı öyküsünün son bölümünde bugünü anlatıyor sanki: Bu şehirde (İstanbul) düşünülmez, düşünmek iyi değil, sağlığı bozar. Orhan Veli'nin Kitabe-i Sengi Mezar’ında da insan tüm çıplaklığıyla ortaya çıkar, yaşamın içinden sizi alır, hayatın gerçeklik aynasıyla tanıştırır, empati yaptırır. Peki, yazık oldu Süleyman Efendi’ye de kim bilir hangi dostumuzu, komşumuzu, arkadaşımızı görürüz. Sıradan insan için “Deryada balık olmak tek gayedir.” Orhan Veli’de...

Yaşar Kemal'in ilk dönemlerde yaptığı röportajlar Yapı Kredi Yayınları’ndan kitap olarak çıktı. Memleketinde arzuhalcilik onu bir ekmeğin fırında kızarması gibi pişirmişti. Destanlar, masallar, efsaneler ve türküler ise usta yazarı mayalamıştı. Röportajları çalıştığı Cumhuriyet Gazetesi için yapmıştı. Kitabı okuduğunuzda bir bakarsınız, haksızlığa uğrayan insanların yanında. Yine bir bakarsınız, sabahçı kahvesindedir, insanları izler tıpkı dostu Sait Faik gibi. Ya da amele pazarındadır. Eserlerinde onların hikâyesi vardır. Halktan, sıradan insanlar Yaşar Kemal'le yaşatılmıştır.  Yaşar Kemal’in de eserlerinde bunu görürüz. Kahramanları halkın ta kendisidir. Bu yüzden ölümsüzdürler, yaşıyorlar her zaman. Sokakta, bakkalda, otobüste yaşamın her yerinde onlarla tanışırız. Teneke’den İnce Memet'e, Ağrı Dağı Efsanesi’nden Fırat Suyu Kan  Akıyor Baksana, Demirciler Çarşısı Cinayeti’ne... Hepsinde “bizden” olanın hikâyesini görürüz. Birden İnce Memet'le dost oluruz. Feodaliteye, ağalığa karşı mücadeleye gireriz. Yine onun ilk tiyatro eseriyle sahnede Teneke'nin içinde oluruz. Ara Güler bu yazarların yaptığı röportajların fotoğraflarını çekmiştir. Bunları incelediğimizde de “insanı” görürsünüz...

Nazım Hikmet’in ise işçi, işsiz, memur, doktor, ağa, maraba eserlerinde canlanır, Kuvayi Milliye Destanı’nda o kudretli, muzaffer komutanları, kahramanları görmezsiniz, sıradan insanları görürsünüz. “Kavgadan önce de Kartalda bahçıvan, sonra da Kartalda bahçıvan” Kartallı Kâzım’ı görürsünüz. Memleketimden İnsan Manzaraları’nda da öyledir…

Büyük İnsanlık şiiri:

Büyük insanlık gemide güverte yolcusu

trende üçüncü mevki

şosede yayan

büyük insanlık.

Büyük insanlık sekizinde işe gider

yirmisinde evlenir

kırkında ölür

büyük insanlık.


Ekmek büyük insanlıktan başka herkese yeter

pirinç de öyle

şeker de öyle

kumaş da öyle

kitap da öyle

büyük insanlıktan başka herkese yeter.

Büyük insanlığın toprağında gölge yok

sokağında fener

penceresinde cam

ama umudu var büyük insanlığın

umutsuz yaşanmıyor.

Ekim, Taşkent, 1958

Cezaevinde yazdığı eserlerinde hep sıradan mahkûmları anlatır. Örneğin, cezaevi arkadaşı “Hamdi” onun için unutulmazdır. Kadınlar, soframızdaki yeri öküzümüzden sonra gelen ve bizim olan kadınlar onun eserlerinde ve yaşamında vazgeçilmezdir. Münevver, Piraye ve Vera.

Orhan Kemal'in kahramanları, içimizdendir. Bekçi Murtaza’sından Cemile’sine, oradan Bereketli Topraklar Üzerine git, hep bu toprakların insanlarını işçisini, sıradan insan tiplerini görürüz. “Kendimizi” görürüz. Murtaza mahallemizin bekçisidir. Amirlerinden iyi kurs almıştır. Devletin kudretli ve güçlü elidir. Hangimiz yaşamda rastlamadık ki Murtazalara, Cemilelere? Sokağımızda fabrikada çalışan bir emekçi kadın başından neler neler geçmiştir? Gelin, bu halkçı yazarlarımıza sinemamızın ve tiyatromuzun yüz akı iki aydınımızı da ekleyelim. İki sinema ve tiyatro yazarı halktan insanları, sokağın rengini beyaz cama halk estetiği olarak yansıtan Ertem Eğilmez ve “insanı” sahneye yansıtan Haldun Taner’i de unutmak mümkün değil. Ertem Eğilmez, sinemanın yeri doldurulamaz senarist ve yönetmenidir. Beyaz perdeye yansıttığı kahramanlar hep yaşamın içindendir. Saatlerce izleyiciyi ekran karşısında tutar. Kimi zaman Ankara’da gecenin geç saatine kadar çalıp söyleyen kapı komşumuz oldu “Düttürü Dünya”da. Usta tiyatrocu Haldun Taner ise Keşanlı Ali’yle Sinekli’deki dostumuz yaşamın içinde oldular.

Fakir Baykurt “Köşe Bucak Anadolu” Kitabında da anlatı. Ayrıca belgeseli de çekildi. Yunus Nadi ödül hikâyesi vardır. Kitapta okuduğum gibi Belgeselde de izledim. Cumhuriyet’in Genel Yayın Yönetmeni Cevat Fehmi Başkurt, “Senin ismin gerçekten Fakir mi?” diye sorduktan sonra “Sen bataklıktaki pırlantasın.” demiştir. Bu söze çok üzülmüştür. Ufak görme halkı, dudak bükme halka, sıradan insanı yok sayma. Yarış, Yusuf Atılgan’ın Aylak Adam’ı ve Fakir Baykurt'un Yılanların Öcü arasında geçmiş, ödülü Fakir Baykurt'un alması için seçici kurulda Yaşar Kemal'in perde arkasındaki kulisi çok etkili olmuştur. İki yazar 12 Eylül 1980 sürgünü olmuşlardır… Yazar Tezer Özlü'nün Almanya’da Fakir Baykurt'u gördüğünde “Yine mi bu köylüler?” diyerek bir serzenişte bulunduğu hep söylenir. Misafir misafiri istemez ev sahibi hiç kimseyi misali. Köy enstitülü yazarlarda hep sıradan, sokaktan halktan insanları görürüz. Şimdilerde edebiyatta, halktan kahramanlar yok. İyi ile kötünün mücadelesinde iyinin adı olan “insan” yok. İnsan.

Siyaset Dili ve Edebiyatı

Türk siyasetinde iz bırakan liderler çıkmıştır, yaptıklarıyla anılmışlardır. Kimi iyi, kimi kötü... Yaşamda izlediğim, konuşmalarını dinlediğim, siyasetçiler bir film şeridi gibi gözümün önünden geçti. Yaşım gereği seksen öncesinin kimi siyasetçilerini tanıyamadım. Merakım, bunlardan hangileri dilimizi siyasette aktardı. Halk edebiyatımızı ve halk kültürümüzü konuşmalarına taşıdı; hangisi meydan konuşmalarında bunlardan faydalandı? Araştırma içine girdim. 

Siyaset Dili ve Edebiyatı, Umut Özkan

Öncelikle Milli Kütüphanede gazeteleri taradım. Liderlerin grup ve bütçe konuşmalarına baktım. Liderlerin yaşamını anlatan kitaplara baktım. Kılıçdaroğlu’nun yaşamını anlatan Erdal Emre tarafından yazılmış “Öteki Kemal” kitabının sayfalarını çevirdim. Ayrıca TBMM tarafından yayımlanan liderlerin bütçe konuşmaları da başvurduğum kaynaklar içinde oldu. Özal’dan Demirel'e, Erdal İnönü’den Baykal'a, Murat Karayalçın'a ve Kılıçdaroğlu'na, Erbakan’a Devlet Bahçeli’ye... Ve Tayyip Erdoğan’a. Yunus’un süt dişleri olarak bilinen Türkçe, siyasetimizde yerini alırsa atasözlerimiz deyimlerimiz, ağızlarımız ve ana sütü gibi Candan Ana sütü gibi temiz türkülerimiz siyaset dili ve edebiyatında yerini almazsa kötü ve bozuk, anlaşılamayan bir dil ortaya çıkıyor. Bunun adına argo deniyor, bunda Hulki Aktunç’un argo sözlüğü karşımıza çıkıyor. Gelin, CHP eski lideri Deniz Baykal ile başlayalım. Yurt dışından dönen Baykal, Esenboğa Havalimanı’nda yanındaki yardımcısının kendisine ilettiği bir notta yazılanları görünce şaşırdı. “Yine mi?” diye tepki gösterdi. Hükümet, Cumhurbaşkanı’nın veto ettiği bir kanunu yeniden parlamentoya getirmek istiyordu. Ancak Mikrofonu eline aldı, gazetecilere hemen orada doğaçlama olarak “Söze bir Anadolu türküsünün dizeleriyle girmek istiyorum.” dedi.   

Makaram sarı bağlar kız, söyler gelin ağlar. Bu türküyü Diyarbakır’dan kaynak kişi Muzaffer Yönder’den Muzaffer Sarısözen derlemiş.

Baykal, partide bir tartışma çıkmaya başlarsa yine Anadolu folklorundan yardım alırdı. Anadolu’da yüzyıllardır imbikten süzülüp bugünlere gelen sözünü aktarırdı: “Kavgalı eve kız vermezler.” Buna bir ekleme yapar, “Kavgalı partiye oy vermezler.” diye bitirirdi. Partide aykırı bir ses belirdi mi bu sözü sık sık tekrar ederdi. Bolu’da bir deprem felaketi olmuştu. Baykal, deprem bölgesine ziyaretinden sonra açıklamalarda bulunuyordu. Yine bir halk edebiyatı kahramanını belediye başkanlarına örnek gösteriyordu: “Köroğlu gibi olun, zenginden alın fakire verin. Hem de Bolu’da, Köroğlu diyarında.” Partisinin genel merkezinin bahçesinde Muharrem ayında bir kazan kaynardı. Buna “kardeşlik aşuresi” denilirdi. Aşureyi partililerine kendisi ikram ederdi. Aşurenin inançsal geçmişi bir akademisyen tarafından anlatılırdı. O buluşmalarda odasında Şeyh Edebali’nin vasiyeti duvarda asılıydı. “İnsanı yaşat ki devlet yaşasın.” dörtlükleri bir halk kültürü ögesi olarak, Anadolu folkloru olarak görülüyordu. Baykal; siyasal yaşamında vasiyetin geçerli olmadığına, bu topraklarda insanın yaşatılmadığına çoğu kez şahit oldu. Baykal, partisinin grup toplantısında halk kültürünün parçası olan şu deyimi bir cümlenin içinde kullanıyordu: İşçilere yönelik saygısız ifadeler kullanılınca “Ne der kutsal kitabımız, işçinin hakkını alın teri kurumadan veriniz” Yine bir siyasetçinin konuşmaları için Halit Ziya Uşaklıgil’in “Aşk-ı Memnu romanına döndü.” ifadesini kullanmıştır Baykal, bir başka konuşmasında atasözlerini kullanmış “Taşıma su ile değirmen dönmez.” ifadesini kullanmıştır. “Ben kimseden değirmenime su taşımasını istemedim.” demiştir.

Toplum içinde hep söylerlerdi, bu Demirel halkın diliyle söyler, yazar, onlar gibi konuşur. Orta sınıfı kendisine bir şekilde bağlamıştır. Isparta ağzıyla konuşurdu. “Vaadı da biz mi yapmadıhh gardeşim?” “Yoğa yoh denmez.” Anadolu’ya seçim gezisine çıkan Süleyman Demirel, havaalanından meydana doğru ilerlerken ufak bir kasabada seçim otobüsünden yolda bekleyen insanları selamlamak için indi. Türk siyasi yaşamında fötr şapka ile anılan bir siyasetçiydi. “Baba bizi kurtar!” nidalarıyla yanına yaklaşan bir yurttaşın, fötr şapkasını ansızın elinden alıp kaçmasıyla ortalık karıştı. Biz neyle uğraşıyoruz adamlar neyle bee... O kızgınlıkla meydana geldi. Burası Erzincan Şehir Meydanı’ydı. Özal’dan hükümeti yeni devralmıştı. Yine meydan konuşmasını Türk Dili ve Edebiyatı’nın ustalığıyla süslemeye karar vermişti. “Geldiğimizde devletle milleti ‘saç saça, baş başa’ bulduk. Bu çocuğu ‘cami avlusunda’ bulur gibi kucağımızda bulduk” ve ekledi, “Anadolu’da genç bir evli, askere gider, geldiğinde evde bir çocuk görür ve sorar: ‘Bu çocuk kim?’ Karşılığında ‘Şuracıkta yoğurt yiyen çocuğa karışma aman bey.’ cevabını alır.  İşte Özal’ın bıraktığı enkazda bize bırakılan durum budur.” Meydan alkış seline döndü. Hemşerilerim, herkese bir cevabım vardır. Yüreğiniz yetiyorsa gelin.” Vazgeçilmez olan Isparta ağzı fıkralar, deyimler ve halk kültürüydü. Saddam Hüseyin’i uyaran bir konuşmasında şöyle diyordu: Sekiz aydır Kuveyt'ten çekil diye diye” dilimde tüy bitti” Aaa Saddam.

CHP lideri Kemal KıIıçdaroğlu, çocukluk döneminde halk hikâyeleri dinleyerek büyümüştü. Babası öyküleri anlattıkça sonrasında hangi kahraman, hangi konu geleceğini merakla beklediğini söyler: “Hele anlatımda hikâyeler “cenk”lere geldi mi heyecan ile halk hikâyesinin sonunu beklerdim.” Âşıkları, halk ozanlarını çok sevdiğini birçok kez belirtmiştir. Âşık Ali KızıItuğ’u hastanede ziyaret ettiğinde ondan türküler bile dinlemiştir. Ozan Âşık Mahzuni’nin “Yiğit muhtaç olmuş kuru soğana dizeleri.” onun meydan konuşmalarının giriş bölümleri olmuştur hep. Çocukken dinlediği cenk hikâyelerinin kahramanlarından Abuzer Gaffari onun konuşmalarında ete kemiğe bürünür, Firavun’un karşısına çıkan bir Robin Hood olurdu. Babasının dilinden düşürmediği Yunus Emre’nin o sözü makam odasında büyük harflerle yazılıdır: “Sen doğru dur, eğri belasını bulur.” Kılıçdaroğlu, kimi folklorik ögeleri şu cümlelerle yansıtır: Sağ elin verdiğini sol el görmeyecek. Doğru söyleyeni dokuz köyden kovarlar. Onuncu köye gitmeye hazırız. Kılıçdaroğlu, hikâyesi olan şu halk kültürü motifini de kullanır: Süleyman sizsiniz, mühür sizin elinizde. Kemal Kılıçdaroğlu, Toroslar’da yaşayan Yörükleri ziyaretinde Mustafa Kemal Atatürk’ten de alıntı yapmıştır: Atatürk, gidip Toros Dağları’na bakınız, eğer bir Yörük çadırında duman tütüyorsa şunu iyi biliniz ki bu dünyada kimse bizi yenemez. Konya Şeb-i Arûs törenleri her siyasetçi için bir ilahiyat sınavı gibidir, özellikle Baykal ve Kılıçdaroğlu buraya hazırlıklı bir konuşma ile geliyorlar... Konuşmalarında tasavvuf edebiyatından, menkıbelerden halk kültüründe bilinmeyen örnekler verirlerdi... Uzun süre yankısı sürerdi...

Murat Karayalçın, Ankara eski Belediye Başkanıdır, konuşmalarına Tasavvuf Edebiyatımızdan bir alıntıyla Hacı Bayram Veli’yi anarak başlardı. Çünkü Ankara’nın Tasavvuf Edebiyatı sembollerinden bir tanesi Hacı Bayram Veliydi. Ondan bir dize aktarırdı. Âşıklık ve ozanlık geleneği vazgeçilmeziydi. Hatta Âşık Mahzuni bir dönem danışmanlığını da yapmıştır. MHP lideri Bahçeli’nin siyasetimize kattığı bir sözcük var. Rakiplerine meydan okumanın yeni adı “alayına birden” Bahçeli, kimi konuşmalarında Jön Türkler’in konuşan üreten yazarlarını sayıyor. Kimi zaman Mehmet Emin Yurdakul’dan Tunalı Hilmi’ye kadar uzanan uzunca bir yazar grubunu sayıyor, beslediğimiz kaynaklar diyor... Ama mitolojide Bahaeddin Ögel’in kitapları tek kaynak oluyor... Kimi zaman şair Bahtiyar Vahap Zade’yi kimi zaman Yunus Emre...

Özal; Yunus Emre’den, Mevlana’dan alıntılar ile konuşmalarına yer vermiştir. Özal’ın sık sık Mevlana’nın Mesnevi’sinden “Ne olursan gel, ister puta tapan...” dizeleriyle başlayan alıntılar yaptığına şahit olmuşuzdur. Kimi zaman ise “ Dün dünde kaldı Cancağızım artık yeni şeyler söylemek lazım” dizeleri görülür... Malatya ağzı içinde bulunan “ boyna”, devamlı karşılığıdır. Bu sözcüğü kullanırdı. Necmettin Erbakan siyasette kendine özgü konuşma şekli olan bir siyasetçi olarak biliniyor. Anadolu’ya seslendiğinde “Ey kasketli sana sesleniyorum” diye başlıyor. Aklını kullan sonra... Anadoluda uyarılar büyükler tarafında sert yapılır... Mizah unsurları vucut diliyle dile gelir... Bütçe konuşmalarıyla birlikte hesaplar gelir atasözleri gelir ve mizahla birlikte gülüşmeler başlar. Üfff tüfff deme... Sonra demedin deme... Siyasette meşhur tatlıyı, kadayıf tatlısını kullanabilen, onun üstünün kızarması ve altının kızarmasını siyaset içinde tartışabilen bir siyasetçi. Bu da halk kültürümüzün bir parçasıdır.

Erdal İnönü, halk kültürünün içinde büyümemiş bir fizik profesörüydü. Batıda okumuş. “Bugün evde temizlik var sinemaya gideyim ben en iyisi” diyebilen, “canım sıkıldı parkta bir gezinti yapayım” diyecek kadar özgürlüğüne düşkün, Kültür Müsteşarı Emre Kongar yakın dostu. Dil ve Kültür konusunda bilgi alışverişinde bulunuyorlar. Liderlik dönemleri koalisyon hükümetlerinin Başbakan yardımcılığı dönemine denk gelir. Hacı Bektaş-ı Veli törenlerine çok iyi hazırlanır. Halk edebiyatı alıntıları dikkat çekerdi. İki üç gün konuşulurdu. Hacı Bektaş’ta yaptığı konuşmasında tasavvuf edebiyatını ve folklorumuzu birleştirirdi. Yesevi ocağından “Güvercin donuyla barış barış” diyerek Anadolu’ya gelen “Hünkâr” hitabıyla konuşmasına başlar. Yine bir âşık atışmasında da Murat Çobanoğlu’yla Şeref Taşlıova’ya dönemin Kültür Bakanı Fikri Sağlar’la birlikte “Sevgi” ayağını verdiği bilinir. Bülent Ecevit; şair, yazar, aynı zamanda bir siyasetçi lider. Konuşmalarında halk edebiyatına ve folklorumuza genelde yer verirdi. Meydan konuşmalarında ve televizyon programlarında Karacaoğlan’dan Dadaloğlu’na kadar uzanan dizeler görürsünüz. Kimi zaman Yunus Emre’den, kimi zaman Hacı Bektaş-ı Veli’den, kimi zaman Mevlana’dan izler bulunur. Âşık Veysel ve Pir Sultan şiirleri onun vazgeçilmeziydi: “Uzun ince bir yoldayım, gidiyorum gündüz gece.” Şiirlerinde, konuşmalarında halk edebiyatı motiflerini görürüz. “Pülümürün yaşsız kadını” şiiri buna örnektir. Yine Türkiye’nin yetiştirdiği halk edebiyatçılarından İlhan Başgöz, Ecevit’in yakın dostudur. Başbakanlığı döneminde Başgöz’ü ders verdiği Van’da ziyaret etmiş, bazı etkinliklere de katılmıştır. Folklor ve halk edebiyatı çalışmalarında Başgöz’ün bilgisine başvurmuştur. Zaman zaman âşıkları makamında kabul etmiş. Onları sazı ve sözleriyle dinlemiş, ozanları çağının tanığı olarak gördüklerini belirtmiştir. “Yüzyılları, bu günlere taşıyanlar” diye hitap etmiştir.  Bir başka siyasetçi Osman Bölükbaşı, anılarına bakıldığında halkın diliyle konuşan bir siyasetçi olarak toplum karşısına çıkar. Eski tabirle “ajans”larda halk tarafından izlenen ilk sıradaki siyasetçiydi. Konuşmasına başladığı zaman Anadolu kahvehanelerinde bir hareketlik ve sevgi gösterisi başlıyordu. Mitinglerinde konuşmaları sürekli alkış ve tezahüratlarla kesilen bir siyasetçidir. Konuşmasını halk hikâyeleriyle, masallarla ve türkülerle süslerdi. Konuşmaları bir oya dönüşmemiştir. Ama geniş halk kitlerinde karşılık bulmuştur. Bu yüzden milletvekili olduğu il, Meclis kararıyla ilçe yapılmıştır. Bu yüzden Ulucanlar ’da yatmış, milletvekilliği düşürülmüştür. Ama bu konuşmaları yine Anadolu’dan, halkın içinden bir ifadeyle “başağı bol, denesi az” olarak değerlendirilmiştir.

Ve Cumhurbaşkanı Tayyip Erdoğan, şiir okuyabilen bir insan. Bizim siyaset kültürümüz içinde şiiri sadelik içinde okuyabilen Bülent Ecevit ve Erdoğan. Tayyip Erdoğan konuşmalarında daha çok şair Mehmet Akif’e yer veriyor... Meydan nutuklarında gittiği ilin şiirinden, sözlü geleneğinden aktarım yapar ya da türkülerinden örnekler verir, kendisi okur. Bölgenin ünlü bir yazarından bir paragrafı okur ya da yorumlar... Diksiyonu ve anlatımı birbirini tamamlıyor... Şair Necip Fazıl, konuşma metinlerinde vardır. Karadeniz ağzını iyi bilen liderlerdendir. Rize’de yaptığı mitinglerde bunu görmek mümkündür.

Şimdilerde halk kültürü siyasette az kullanılıyor. Kavga, kamplaştırma devam ediyor. O yüzden siyaset, folklorumuzdan uzaklaştıkça halkta karşılık bulmuyor.

Annemin Türküsü

Yazarlar genelde yazmak serüvenini anlatırken ebedileşmek, ölümsüzleşmek, ölümü aşmak gibi tanımlar kullanırlar.  Şair Nabi'nin dizeleriyle insanın yaşamın hem hazanını hem baharını görmüş annesini yazması çok zor.  Yaşam yorgunuydu... Şair Borges'in Bin Bir Gece Masallarından öğrendiği geleneği Cemal Süreya’nın annemden duydum, dediği sözlü geleneği çocuk yaştan itibaren hep evde öğrene gelmiştim. Annem,   Erzincan'ın Fırat Nehri kenarındaki yemyeşil ilçesi Kemaliye’de (Eğin’de) harman vakti doğmuş bir Anadolu kadınıydı. Nazım Hikmet dizilerinde onları anlatırken, “topraktan öğrenen kitapsız bilenler” olarak tanımlar.

Umut Özkan, Annemin Türküsü, Edebiyat Gazetesi

Yunus Emre'nin “Bu kapıdan içeri eğri odun sokma.” ahlakını içselleştirmiş bir insandı. Mevlana’nın, engin insan sevgisini adeta örnekleriyle nakşetmişti. Sözlü kültür denilince atasözlerimizden türkülerimize oradan masallarımıza hepsi günlük konuşmalarında vardı. Liyakat, bugünlerin aranıp da bulunmayan değeri onun dilinde bir atasözüyle ete kemiğe bürünürdü. “Atlı ata biniyormuş tosbağa ben de bineceğim diyormuş.”  Sorardım bunun açıklaması nedir? Herkes bildiği işi yapacak. Dedesi Ali Çavuş Çanakkale'ye gitmiş, Kemaliye'den (Eğinden) trene binip giden ve oradan dönmeyenlerdenmiş. Hikâyesini annemden çok dinledim. Vatan görevine çağırıldığında köyde davullar çalınınca dedem Ali Çavuş ilk öne atılıp gidenlerdenmiş. Savaştan dönen arkadaşları anlatmış, alnından siperde vurularak şehit olmuş... 

Neylersin ölüm herkesin başında. / Uyudun, uyanamadın ola-cak. / Kim bilir nerde, nasıl, kaç yaşında? / Bir namazlık sal-tanatın olacak. / Taht misali o musalla taşında.   Cahit Sıtkı Tarancı…

Babaanne Hanife Hanım, dedem Yahya dört kardeşi köyde perişan halde kalmışlar. Annem iç çekerek büyüklerinden duydukları hazin öyküyü aktarırdı. “Oğlum bak sen Ali Çavuş'un torunusun.” derdi. Anadolu kültürünü yürekten kabul etmiş bir insandı. “Düştük oğul eline, yalvar deli geline.” sözü onun bana son aktarımıydı. Sözlü kültür anlatımını sürekli canlı tutar, örneklendirirdi. Kuşaklara onu doğru ve düzgün aktarmak gerekir. Çocuk yaşlardaydım, annemin köyünde bir düğüne gittim. Akşam türkü gecesinde söylenen Eğin türkülerinin hepsini dinledim. Bir amca vardı. Bir gözü kördü. Elini kulağına atıp yörede "Eğin Ela Gözlüsü” olarak bilinen Muzaffer Sarısözen’in derlediği maya türündeki uzun havayı söylüyordu. Eğin ağzıyla Profesör İlhan Başgöz’ün aktarımı ve Enver Gökçe derlemesi Eğin türkülerinin hepsini o akşam dinlemişim... Ve amca, Yeşil Kurbağaları Hafız Burhan’dan bile daha güzel söylüyordu... Anneme o akşamı anlattım. Bu amca kim diye sorduğumda “Ona Kör Irza (Rıza) derler. O köyde uzun havaları ve Eğin türkülerini hep iyi bilir, okur. Sevilen birisi.” demişti.

Biz Ankara’da ufak Anadolu diyeceğimiz bir mahallede büyüdük. Mahallemizde her yöreden insan vardı. Anadolu’nun her ilinden,  ilçesinden komşularımız vardı. Bizi onlar ile kaynaştıran, onların geleneğine saygı duyduran sözlü kültür öğelerini annem bilir, aktarırdı. Muharrem ayında aşure getiren komşumuzun getirdiği tabağı yıkamadan geri vermemeyi, sözlü kültür aktarımını çoktan öğrenmiştik. Çünkü o bir olayı hemen biliyor, uyarıyor ve hatırlıyordu. Ortak bir değere saygı göstermeyi biliyorduk. Bir “Sanduklama hikâyesi” anlatırdı, herkes gülerdi. Bir bohçacının evi soyup daha sonra bir tekerleme ile evden çıkışını anlatırdı.

“Develer tellal iken pireler berber iken, köyde bir evin hanımı hastalanır. Evde yatak yorgan yatar. Ev ahalisi kara kara düşünürken kapıya bir dilenci gelir. Dilenci evin hanımına sorar neyin var? Hastayım cevabını alır... Dilenci hemen teşhisi kor. ‘Sen sandıklama hastalığına tutulmuşsun. Sen şu sandığın içine bir gir hemen on dakikaya kalmaz iyileşirsin.” der. Hanım sandığın içine girmiş. Dilenci, kadın sandığın içine girince üstten sandığı kilitlemiş.  Dilenci evin içini dolaşmaya başlamış mutfakta ne görsün tavuk pişiyor. Hemen tavuğu torbasına koymuş. Ayağındaki çarıkları da çıkarmış tavuğu aldığı tencerenin içine koymuş. Evin hanımının içinde olduğu sandığın yanına gelmiş hanıma bir tekerlemeyle, "Senin tavuk benim torba içinde. Benim çarık senin çorba içinde. Sen dayağı yersin yorgan içinde. Ben tavuğu yerim orman içinde.” dedikten sonra çıkmış gitmiş...”

Yine Dedem Yahya'nın Atatürk Orman Çiftliğinde İnönü’nün toplantılarına gittiğini aktarırdı ve İnönü'ye ithafen, “Ben bir kavaklık yetiştirdim, onu kimseye kestirmem.” sözünü aktarırdı. Anacığım Alevi, Sünni, Kürt gibi şeylerin bizleri ayırdığına inanmazdı. İnsan sözcüğü onun tek ilkesiydi. Herkesin acısına üzülür, sevincine sevinirdi.  1960’lı yıllarda Ankara Kalesi yaşamın bir parçası olmuş. Kağnı Sokakta oturmuşuz. Babamın Ulus Gazetesi matbaasında uzun yıllar çalıştığı zamanlar. Kaledeki saat sesinin tüm Ankara'ya duyulduğu zaman o yıllar. Kale içindeki Alitaşı Sokağı annemden duydum. Güdüllü, Çamlıdereli, Darendeli, Karaşarlı komşularımızı anlatırdı. Ankara’nın ilk yerleşim yeriydi orası. Eşim ve çocuklarla annemin ve babamın 1960’lı yıllarda oturduğu Ankara Kalesindeki evi buldum… Restore ediliyordu. Annem ile buraları izledik.  WhatsApp üzerinden evin odalarına kadar bir kılavuzlukla konuştuk. Sokağın köşedeki 17. yüzyılda yapılmış bir tarihi cami bitimindeki taş yolun o zamanlar kullanıldığını bile aktardı. Gençlik Parkı konserlerinin seslerinin kaleden duyulduğunu bilir ve öyküsünü aktarırdı. Eğin’de kaldığı için Eğinli Şair Enver Gökçe kadar Eğin gelenek ve kültürünü bilirdi... Bölge yerel ağızında da Pertev Naili Boratav aktarımıyla  “anooov çağam” deyimi bir üzüntü ve bazen de sıkıntının işaretidir. Annem yaşamda bu sözcüğü çok kullanırdı...

Yahya ismi benim ön adımdır. Annem bazen bu Yahya'nın hikâyesini anlatırken “Bu çocuğa bu ismi koyma dedim dinletemedim.” derdi... Çünkü dedem hikâyesi olan bir olaydan sonra genç yaşında felç olmuştu. Ne gerek var çok da istemedim… Yahya ismini bilirim, hikâyesini de bilirim de anlamını bilmezdim. Hiç merak da etmedim. Üniversitede rahmetli Osmanlıca hocam, bir Kerkük Türkü olan Profesör Ziyat Akkoyunlu’ydu. Bir gün dersteyim. “Herkes kendi ismini Osmanlıca yazacak.” dedi. Sıra bana geldi tahtaya yazdım. Hoca, Yahya ismine bir ilgi gösterdi. Daha sonra öğrendim Kerkük'te çok kullanılan bir isimmiş. Yazdıktan sonra bana “Adının anlamını biliyor musun?” diye sordu. O güne kadar hiç aklıma gelip de bakmamıştım bile… Çünkü ben Umut ismini kullana gelmiştim. Hoca zippo olarak tabir edilen çakmağını cebinden çıkardı. Tık sesiyle kapağını kapattı “Yaşam demek, hayat demektir.” dedi... Annem ne bilsin babasının adının anlamını. Akşam evde anneme muştuladım. “Bak, sana ne güzel bir isim koymuşuz. Adaaam sen de...” dedi. Eğin ağzından “adam sen de” aramızda kim bir lafı uzatır, takıntı haline getirirse ikimiz aramızda “adaaam sen de” der uzun uzun gülerdik...

Çocuktum, karabaş hikâyeleriyle beni uyuturdu. Bazen de Cin Ali’nin Kara Kuzusu ile... Ben hep onun bu yaşıma kadar kara kuzusuydum. Çünkü o Cin Ali hikâyelerinin serisinin Kara Kuzusu’nu okumuştu.  Annem yaşama gözlerini yumduğunda tüm hısım akraba bunu hep hatırlattı... Çok kilo aldığımda bir Eğin ağzıyla “Göbeğin Munzur’a gölge veriyor.” derdi... 

Geçenlerde TRT Ankara Radyosunda bir programa konuk oldum. Orada program annenin çocukken kulağına söylediği türküyle başlıyor, bugüne geliyor, öyküsüyle anlatıyorsunuz... Atem tutam ben seni, şekere katam ben seni / Akşama baban gelen de önüne atam ben seni...

Buradan Sulhiye ismine geldik. Bir dönem Kurtuluş Savaşı’nın nişanesi olarak barıştan, dostluktan yana bir imge olarak kız çocuklarına Sulhiye ismi konulmuş. Programı annemle radyodan dinledik. Çok mutlu olmuştu. Oğlum Özgür’le vefatından bir saat önceki ziyaretimizde karakalem ile resmini ertesi gün çizmek için sözleşmiştik, olmadı. Koca Veysel dizelerinde  “Kimler güldü, kimler gülecek / Murat yalan ölüm gerçek...

Yine annemin sözüyle bitirelim. Naçar kalınca söylerdi “Bu da böyle olsun Keleş Ağam.”…

Işıklarda uyu anacığım. 

Umut Özkan Yazdı: Kuş Diliyle

Şair Attila İlhan’ın “Adını mıh gibi aklımda tutuyorum” dizeleri unutulmazdır. Unutulamayan her şey yaşama  “mıh” ile tutturulmuştur. Bunu fakültede vize sınavı olarak gören de olur, tecrübedir diyen de olur. “Güneş değil inandım serçeler başlatıyor sabahı” diyen Şair Şükrü Erbaş haklı çıktı. Bir sabah uyanıyorsunuz, ağaçlara tünemiş tüm kuşlar size “kuş diliyle” bir şeyler söylüyor. Hem de Güneş’ten önce. Aslında o meşhur dizeyi ‘‘kuşların sofrasındayız dostların arasındayız” şeklinde gür bir sesle ile dile getirmek lazım, tabii “Nazım Usta’dan” izin alarak… ”Kuş diliyle” diye başlayan her anlatı masumiyetin, içtenliğin ve sevginin yoğun olduğu, geleneği içinde barındıran unutulmaz bir eserin ipuçlarını verir bize. Cemal Süreya’nın annemden duyduğum dediği sözlü gelenektir o işte. Şair Süreya’nın dizeleriyle “Yunus’un süt dişleridir.” Gelin onlardan birini size aklımızda “mıh” gibi tutmak için anlatayım. Hiç unutmayalım.

Kuş Dili, Umut Özkan

Bir gün yaralı bir kuş Hz. Süleyman’a gelerek kanadını bir dervişin kırdığını söyler.

Hz. Süleyman, dervişi hemen huzuruna çağırtır.

Ve ona sorar:

“Bu kuş senden şikâyetçi, neden kanadını kırdın?”

Derviş kendini savunur:

“Sultanım, ben bu kuşu avlamak istedim. Önce kaçmadı, yanına kadar gittim, yine kaçmadı. Ben de bana teslim olacağını düşünerek üzerine atladım. Tam yakalayacağım sırada kaçmaya çalıştı, o esnada kanadı kırıldı.”

Bunun üzerine Hz. Süleyman kuşa döner ve der ki:

“Bak, bu adam da haklı. Sen niye kaçmadın? O sana sinsice yaklaşmamış. Sen hakkını savunabilirdin. Şimdi kolum kanadım kırıldı diye şikâyet ediyorsun.”

Kuş kendini savunur:

“Efendim, ben onu derviş kıyafetinde gördüğüm için kaçmadım. Avcı olsaydı hemen kaçardım. Derviş olmuş birinden bana zarar gelmez, bunlar Allah'tan korkarlar, diye düşündüm ve kaçmadım.”

Hz. Süleyman bu savunmayı doğru bulur ve kısasın yerine getirilmesini ister.

“Kuş haklı, hemen dervişin kolunu kırın.” diye emreder.

Kuş o anda:

“Efendim, sakın öyle bir şey yaptırmayın.” diyerek öne atılır.

“Neden?” diye sorar Hz. Süleyman.

Kuş sebebini şöyle açıklar:

“Efendim, dervişin kolunu kırarsanız kolu iyileşince yine aynı şeyi yapar. Siz en iyisi mi bunun üzerindeki derviş hırkasını çıkartın. Çıkartın ki benim gibi kuşlar bundan sonra aldanmasın.”

Anadolu halk hikâyeleri karşımıza kimi zaman bir menkıbe şeklinde kimi zaman da bir fıkraya dönüşerek çıkar. Olay örgülerinde, zaman ve yer tanımlamalarında tam benzerlikler olmasa da hepsi birbirleriyle sözlü kültür kardeşi olmuşlardır. Geçenlerde okuduğum “Derviş ile Kuş” öyküsü de bu özellikleri taşımaktadır. İçinde fabl özellikleri de var. Öykünün bitiminde büyük insanlık ailesine unutulmaz ders var. Tıpkı Bektaşi fıkralarında olduğu gibi. Hikâyenin bitiminde “Üstünden derviş elbisesini de çıkarın ki bir daha kimseye zarar vermesin. Ben onu, üstünde derviş elbisesi var kimseye zarar vermez diye düşündüm, Allah’tan korkar diye düşündüm.” sözleriyle Hz. Süleyman’a yalvaran bir beyaz güvercin ortaya çıkar. Başlangıçta bu topraklarda özgürce gezen, pınarlarında su içen, insanların ellerine konup avuçlarındaki buğday tanelerini korkusuzca atıştıran tüm kuşlar gözümün önünden film şeridi gibi geçti, hem de rengârenk… Hikâyede kuşu yakalamaya çalışan derviş olayın asıl kahramanıdır. Beyaz güvercin ise “bu derviştir, bana zarar vermez” diye ortaya çıkan bir masumiyet abidesidir.  

Halk hikâyelerimizde ve menkıbelerimizde Süleyman, kuşların dilinden anlayan ve onlardan sorumlu peygamber olarak karşımıza çıkar. Hikâye, gerçek ya da gerçeğe yakın bir olayın yer zaman, olay ve kahraman örgüsüyle ortaya çıkmasıdır. Buna hikâye haritası da diyoruz.

Sonuçta  ‘’Derviş ve Kuş’’ hikâyesi bugüne kadar gelmiş bir hazin öyküdür… Bu topraklarda iyi ile kötünün mücadelesinde dervişler, Süleymanlar, kuşlar hep var oldu. İnsanlık tarihi bu karanlık hikâyelerle doludur. Bu hikâyeyi sadece bir kuşa bir dervişe ile sınırlı tutmamalıyız.  Hangi elbiseyi giyersek giyelim üstümüze vicdanımız kılavuzumuz olmalı, bunları kullanarak hiç kimseye zarar vermemeliyiz. Bu topraklar Yunus’un, Hacıbektaş’ın, Mevlana’nın, Pir Sultan’ın kadim toprakları olarak bilinir. 13 yy. aydınlanmasından ders alınsaydı, o günden bugüne bu öyküdeki gibi dervişler yani kötüyü sembolize edenler kuşlara yani masumiyete, iyiliği, doğruluğu simgeleyenlere zarar verebilir miydi? Günümüz dervişleri daha da farklı. Onlar sadece kuş kanadı kırmıyor, öldürüyor da. Dervişliğin ve hırkasının gücüyle yaptıkları saymakla bitmez. Zaman zaman övgüyle bahsettikleri bin yıllık devlet geleneği ve ortak akıl, liyakat, beceri bu anlayış yüzünden tuz buz olmuştur. Bu anlatı aslında herkesedir. Kim hangi hırkayı giyerse giysin Tolstoy’un “İçimizdeki Tanrı” olarak adlandırdığı vicdanı unutmayacak

Yunus Emre’nin Taptuk’un dergâhında odun taşırken “Oğlum, bu kapıdan içeri eğri odun sokma” anlayışı yüzyılın dervişlerince yok edilmiştir. Örneğin, çalıyorlar ama çalışıyorlar diyerek… Birçok olayı derviş hırkasıyla temize çıkarmaya çalıştılar. Tabii hepsi değil. Güvercinlerin dostu olanları hariç. Hacı Bektaş’ın “İyiler iyidir” olarak aktardığı bin yıllık öğreti, Mevlana’nın affedici “ne olursan ol” fikri, Yunus’un “Kamu âlem birdir bize” diye başlayan daha sonra “Sevelim, sevilelim, dünya bize kalmaz” düşüncesi derviş giysilerine feda edilmiştir. Bu yüzden, bu topraklarda derviş ile kuş hikâyesini her zaman dinleriz. Kahraman değişir, olay değişir, yer değişir ama biz bunu hep dinleriz. İnsanlar şu etnik kökenden değil, bu mezhepten değil ya da benim gibi düşünmüyor, diye öldürülürler. Orta Çağ karanlığı gibi yakıldılar da… O gün, burası Bosna Hersek mi, Hitler Almanya’sı mı dedik. Eğitimsiz insanlar, eğitimli bir hâle getirilmedikçe biz Hacı Bektaş’ın, Yunus’un, Mevlana’nın kadim topraklarında bu filmi sürekli seyreder, “Biz bu filmi daha önce görmüştük” deriz. Derviş’in fikri ne ise zikri de odur, unutmayalım!

Ankara'nın Kayıp Tarihi

İstanbul, Yedi Tepeli şehir olarak adlandırılır. Nazım Hikmet Karlı Kayı’nda “Yedi tepeli şehirde bıraktım gonca gülümü” der. Yahya Kemal ise İstanbul’a bir özlem olarak “Ben en çok Ankara’nın İstanbul’a dönüşünü severim.” der. Ankara ise kentin dört büyük tarihi sembolü ile isimlendirilir. Bir tarafında Ankara Kalesi, bir tarafta Hacı Bayram Veli Cami, bir yanda ise Resim Heykel ve Etnografya müzelerini bulunduğu Namazgâh Tepesi. 

Ankara Kalesi

Eski Türk Ocağı sonrasında Halk Evleri binalarının olduğu yer. Etnografya Müzesi büyük Atatürk’ün ilk defnedildiği yerdir. Hâlâ sembolik olarak mezar yeri yurttaşlarımızın ziyaretine açıktır. Bir tarafta da büyük Atatürk’ün ebedi istiratgâhı Anıtkabir. Bu güzel şehir Kurtuluş Savaşımızı yöneten gazi meclisimize ev sahipliği yapmıştır. O yüzden “Başkent” adıyla ödüllendirilmiştir. Bu özgeçmiş çok şey anlatır. Günümüz Ankara’sı ne Tanpınar’ın Beş Şehri’nde anlattığı şehirdir. Ne de Yakup Kadri’nin Ankara’sıdır. Yakup Kadri Ankara’yı çok sevmiş, Porsuk Çayı kenarında bir konağa yerleşip romanlarını burada yazmayı bile düşünmüştür. Şair Nedim, “Sade bir taşı Acem Mülküdür”’ diye övgüyle bahsettiği İstanbul... İstanbul nasıl değerlerini kaybettiyse Ankara da bundan nasibini aldı. Kentte iki büyük sokakta yüz yıllık çınarlar Kumrular ve Necatibey Sokakta sıralanmakta... 

Mustafa Kemal Atatürk, bu sokaklarda ikamet edenlere evlerinin bahçesine dikmeler için iki adet çınar fidesi hediye etmiş. Gençlik Parkı, kentin tüm sakinlerinin dinlendiği, dostlarıyla sohbet ettiği mesire alanlarındandır. Havuzunda kayıkların gezdiği, fıskiyelerinden pırıl suların gökyüzüne ulaştığı, çocukların dondurmalarını alıp bir sevinçle yediği yerdi burası. Parkın içinde ufak vagonları olan bir tren, çocukları anne ve babalarıyla taşırdı. Özel rayları, istasyonları olan bir trendi. Demir yollarına özel yaptırılmıştı. En son Eskişehir’de bir hurdalıktaydılar. Parkın içinde bulunan Luna Park Gazinosunda Ankara halkı ünlü sanatçıları tanımıştı.

İnsanın hikâyesi olurda mekânın olmaz mı?

Ayrıca lokantalar, restoranlar da vardı. Daha iyisini yapacağız aldatmasıyla yok edildi.  Geçenlerde Kültür Bakanlığı bir belgesel hazırlatmış adı “Gençlik Parkı Belgeseli” bu yok edilenleri anlatıyor. Hem yok edip hem de belgeselini çekmek nasıl bir duygu ki tarifsizdir. Yine kentin tarihiyle yaşıt 19 Mayıs Stadyumu yerle bir oldu. Kim bilir hangi maçlara tanıklık etti, kimler oynadı. Şeref tribününde kimler oturdu. Hangi toplantılara, konserlere ev sahipliği yaptı. Şimdi bir enkaz ve tarla olarak duruyor. 

Yine kentin iki büyük stadyumundan biri olan İnönü de tarla ve enkaz olarak duruyor. İş merkezi olacak diyenler de var. Bir tanesinin temeli atıldı, yeniden yapılıyor... Son dönem moda bahçelerden Millet Bahçesi olacak diyen de. Ankara’nın kaybedilen tarihi içinde Atatürk Kültür Merkezi alanı da var. Buralar görkemli ulusal bayramlarımızın tek mekânıydı. Geniş alanı içinde burası da görkemli bir yerdi. At yarışlarının Atatürk Orman Çiftliğinden sonraki tek mekânıydı. 

İnsanın hikâyesi olurda mekânın olmaz mı? Kahramanı, yeri, zamanı, olayı ile Ankara’ya tescillenmiş yerlerdi. Kimisi Cumhuriyet tarihini, kimisi Ankara’nın Büyük Meydan Muharebesini anlatır. Mustafa Kemal Atatürk’ün, Bayar’ın ve İnönü’nün devlet erkânının seslerini getirir bize. Atatürk Orman Çiftliği büyük Atatürk’ün kentimize kazandırdığı büyük bir arazidir. Zaman zaman ilk dikim ekim çalışmalarında tırmığını alıp bir çiftçi gibi çalıştığı bilinir. İşçilere “Şöyle yapın. Böyle ekin, dikin.’’ dediği de bilinir. Orada nefes aldığı görülür. Atatürk Ankara’ya bir yeni akciğer kazandırmıştır. Bir grup yerel yönetici ortaya çıkmış, daha güzel yapacağız diyerek önce yeşil alanları imara açmış, sonra bir arazi yağması... İçinde değişik hayvan çeşitlerinin bulunduğu hayvanat bahçesi ve diğer dinlenme alanları da yok edilen kent tarihi içindedir. Ayrıca Marmara Havuzu ve diğer otel arazisi de vardır... 

Ankara’da siyasetçilerinden, yazarlarından, sanatçılarına ev sahipliği yapan Merkez Çiftlik Lokantası da bir şekilde yok edilmiştir. Ünlü Çiftlik Restoran özelleştirmeden nasibini almıştır. Ankara’da Çubuk Barajı olarak adlandırılan bir baraj alanı vardır. Adından inşa edilmesine kadar bir büyük hikâyesi vardır. Baraj havzasına kapıdan girdiğiniz an sizi roma rakamlarıyla Atatürk tarafından gerçekleştirilen açılış tarihi yazar. Önceleri kentin suyunu karşılayan baraj yerel yöneticiler tarafından bakımsız bir hale getirilmiştir. Bir Atatürk Evi ki Mustafa Kemal Atatürk’ün gelip dinlendiği yerlerdendir. Yıkık dökük bir haldeydi. Sonraları rekreasyon alanları düzenlendi ama eski güzelliğine kavuşmadı. 

Ankara’da Denizciler Caddesi ile Anafartalar arasında kalan bölgede bir Yahudi Mahallesi vardır. Yahudi vatandaşlarımızın ilk yerleşim yerlerindendir. Şimdiki adı İstiklal Mahallesidir. Sokağa girince yıkık dökük Ankara evleri sizi karşılar, yukarıda Yahudi yurttaşlar için yapılmış bir havra da var. Tabi içinde şimdi Suriyeliler ve bir kısım yurttaşımız oturmakta. Ankara iki yerde doğal Arnavut kaldırımı vardır. Bir Ankara Kalesi’nde bir de burada…

Yaşayanlar burayı terk etmişler, bir kısmı kentin başka bölgelerine, bir kısmı yurt dışına yerleşmişlerdir. Buraların restorasyonu hem turizmi etkiler, hem de tarihsel saygınlığımız sağlar. Niye bekleniyor? Tarih yok olduğunda mı sahip çıkılacak... Yine Kavaklıdere’de bir Celal Bayar Köşkü vardır. Bu köşkün müze olması gerekir çünkü bir tarihi yansıtıyor. Celal Bayar kim bilir kimlerle görüştü o binada? 

Ankara’da Eski Mili Eğitim Bakanlarından Mustafa Necati’nin evi vardır. Bu ev aslına uygun restore edildi. Bir kuru fasulyeci sonra meclis lokantası oldu. Sonrasında Mustafa Necati ismini silmeye kadar vardı... Mustafa Kemal’i üzen en önemli olaylardan birisi kabinesinin Milli Eğitim Bakanı Mustafa Necati’nin genç yaşta yaşamını yitirmesidir…

Batılılar kentin tarihine sahip çıkıyorlar. İngiltere’de bir okulu restore ediyorlar sadece ziyaretçi defteri aslına uygun değil... Ankara’da otel yapılan devlet kurumları vardır. Hepsi bir tarihtir. Bunlarda tarihi kayıptır. Ayrıca Kızılay Meydanında YKM Binası’nın karşısında bir yabancı devletin elçiliği olan tarihi bir konak vardı... Orası önce hamburgerci yapıldı sonra ne oldu bilmiyorum. Şimdilerde “Atiden” gelip diye başlayan siyasetçi nutuklarını dinledikçe kayıp Ankara tarihi aklıma gelir.  

1932-2025 © Edebiyat Gazetesi
ISSN 2980-0447