Orhan Pamuk'un Edebiyat Sanatına Kazandırdıkları

Sahnelerde birbiri ardına engeller vardır. Akşamlardan, gündüzlerden çıkan soğuk adımların izleri altıgen kar kristalinde belirginleşen anlatı, Kars’ta geçen Türkiye’nin o yıllarının temel görülen siyasi çatışmaları, on iki yıl Almanya’da sürgün olan şair Ka’nın bakışından aktarılır.   1990’lı yılların manzarasını, siyasi roman niteliği gösteren, soğuk manzarasıyla sessizliğin huzursuzluğunu yaşayan ve derin kutuplaşmanın hissedildiği bir ortamda, kristalin yere düşerken ki tedirginliğini hatırlattı: KAR

Orhan Pamuk

Orhan Pamuk’un “Kar (2002)” adlı romanı, Türkiye’nin siyasi çalkantılarını ve temel gördüğü meselelerini, karakterler üzerinden, altıgen kar kristalinde belirginleşen, “Mantık, Hayal, Hafıza” başlıklarında, çeşitli yol ayrımlarında karakterleri tasvir eder. Rüyalar, İntihar ve iktidar, Rüya ve sokaklar… gibi Doğu’da huzursuz ve sessiz, ağır ağır geçen anlatıda, Kars’ta bir dönemin hatırası anlatılıyor.  Kahvehanelerdeki işsizler, intihar eden kızlar, dönemin temel meseleleri-çeşitli siyasal gruplar, söylentiler… vb. Necip, Şair Ka’ya şöyle der (s.149): “…gözümün önüne beni korkutan bir manzara geliyor.     

…Sokağın ortasında bana “dur” diyen bir şey var ama ben sokağın ucuna, bu dünyanın sonuna bakıyorum. Bir ağaç var orada, yapraksız, çıplak bir son ağaç.”

Necip ile Şair Ka’nın arasında geçen bu diyalog, kederli ve yoksul görülen, Şair Ka’ya göre, o zamanların tedirginliğinin sahnelerindeki geçişlerinde bu minyatür şehir Kars’tan Manzaralar… Protestolar, direnenler, oyunlar, sahneler…

Milliyetçiliğin çeşitli araçları, ideolojide sağ-sol ayrımları gibi temel meseleler ve ideolojik tartışmalar, 1990’lı yılların izlerinin “kimseye söylemeyeceğim” derken ki tedirginliğinin hissedilmesidir Kar eseri. Romanı okurken, bu tedirginliği uzun yıllar yaşamış ve hissetmiş yorgun insanların, bu minyatür şehirdeki manzarası, hangi karakterin ya da kahramanın ki karakterler demek daha doğru olabilir, haklı olduğuna dair bir izlence yoktur artık. Orhan Pamuk, yaşanmış ve hissedilmiş olan bu siyasi çalkantıların şiddetini hissettirmek istemiştir, edebiyatın yaşam alanını betimleyerek sinematografik bir bakış da sunmuştur. Orhan Pamuk, bana göre, edebiyatın sinemaya açılan görme biçimini yaratmıştır eserlerinde. Nitekim 2015 yapımı, yönetmenliğini Grant Gee’nin üstlendiği “Hatıraların Masumiyeti” adlı belgesel türüyle, Orhan Pamuk'un aynı adlı romanından uyarlanan “Masumiyet Müzesi” edebiyat ve sinemanın hatıratını yaşatır.  Kemal ve Füsun’un 70’li yıllarda yaşadıkları trajik aşkla, aşkla iç içe geçmiş eşyaların hikâyesini anlatır.  Hayalin sinema perdesine aktarımı, hayalin müzesinin edebiyatla olan bağını hatırlattı bana göre.

Edebiyat, sinema ve fotoğraf ilişkisi de bu açıdan önemlidir. Robert Bresson ekonomik buhran sonrası 1930’lı yıllarda yeni dalga Fransız sineması ekolüyle, sinema perdesinde fotoğraf sanatında yavaşlığa ve boşluğa yer olmadığını yorumlamıştır. Bu son derece çarpıcıdır.  Nitekim Orhan Pamuk’un edebiyatla olan bağını, kelimelerin, tasvirin ve fotoğrafın büyüsünü, “Turuncu” adlı eserinde de daha açık ve net bir şekilde görebiliriz. Göçle gelen değişimler, akşamüstü gece tasviri sokakların… Fotoğraf merceğinden daha keskin duran, İstanbul’un Doğu’nun kaderini yaşadığı bir coğrafyada, bir kent bunalımıdır kenarda kalan. Kadınlar bu tekinsizliğin gece düşünde son derece siyah görünür mercekte. Karmaşa, dağınıklık ve tekinsizlik… Orhan Pamuk’un edebiyatla olan bağı, düşlerde sinematografik imgenin yarattığı büyülenme ya da şok etkisi olarak yorumlanabilir. Turuncu adlı eser, post empresyonizmin simgesel temsil ilişkisinde, imgenin parçalara ayrılması ve yeni açılımlar olarak yorumlanabilir. Tarlabaşı, Kasımpaşa, Feriköy gibi yerlerde geceleri çektiği fotoğraflar… Vincet Van Gogh, Paul Cezanne, Paul Gauguin resim sanatı temsilcilerinde tablodaki “sarımsıya kaçan “Turuncu rengi”, Sinematografik imgenin boşluk ve yavaşlığa yer bırakmadan, politik tezahürü gibidir. Fotoğraf bu açıdan, siyah zeminin kültürel renk temsillerinin dinamiğini, “turuncu rengini” keskinleştirir. Son derece keskin bir boşluk olarak yorumlanabilir bu geçişler. İmgelerin parçalara ayrılmasıdır. Dolayısıyla, Turuncu adlı eser, yeni öznelerin görülmesidir.

Rita Felski, “Edebiyat Ne İşe Yarar?” adlı eserinde, senaryo ve kurmaca metinler için dört temel öğeden bahseder: “Bilgi, Tanımlama, Büyülenme ve Şok” etkisi. Bu araç seti, Orhan Pamuk’un eserlerinde kurgunun dolayımlarını hatırlatır.

Orhan Pamuk’un eserlerini yakından takip eden biri olarak şunu diyebilirim: Sessiz Ev ve Kar, her ne kadar tepki ile karşılansa da, doğu-batı ikilemlerini yaşayan aydın profilini, ideolojik tartışmaların boyutunu, bu temel meselelerin manzaralarını ve karşıt kutuplarda yer alan insanları ve öfke duygusunu insanları dönemle bağlantısını ilişkilendirerek ve onları tanıyarak anlatır. Hikâyelerin ve edebiyat sanatının kesişimsel öykülerinin birleştirici gücüne inanıyorum. “Aydınlar, her yerden değil; ama çıkar” diyordu Jean Paul Sartre. Orhan Pamuk’un eserleri, doğu-batı histerisini ve “en keskin gerçeklikleri” estetik aktarımıyla, John Berger’in yorumladığı bir görme biçimi yaratıyor. Mutluluklar, kavgalar, hayaller, umutlar… Yeni yorum alanı. Yani: Anlama açılan perde.

Yaşar Kemal Edebiyatı ve Sarı Sıcak Çukurova

Yer, Ankara Devlet Tiyatrosu, sahnede Gürol Tonbul’un yönettiği, Yaşar Kemal’in eserinden uyarlama “Teneke” adlı romanın oyunu sergileniyor. Sayfalarda ve sahnede sarı sıcak Çukurova’dan esintiler var. 2013 yılında izlediğim “Teneke” adlı romandan uyarlama oyun, sınıfsal bir mücadeleyi ve bürokrasinin hantallaşmış yapısını da gözler önüne seriyordu.  Romandaki karakterleriyle doktor, idealist bir kaymakamın mücadelesi, toprak ağası, çeltik ekimiyle geçinmeye çalışan köylüler ve sıtma hastalığı çerçevesinde şekillenen olay örgüsüyle, siyasi, toplumsal ve ekonomik çevreyi anlatıyor. Sınıf mücadelesi bu gerçekçiliğin içinde Çukurova’yı en iyi tanıyan Yaşar Kemal’in sarı sıcak sayfalardaki betimlemeleriyle köyü yani yereli İtalya’ya tanıtıyordu. 

Yaşar Kemal

Teneke adlı romandan uyarlama oyun, İtalya’nın Milano kentindeki ünlü La Scala Tiyatrosu’nda operaya ev sahipliği yaptı. Hikâyeyi uyarlama işlemi ünlü İtalyan bestecilerden Fabio Vecchi tarafından üstlenildi. Yerelin hikayesi artık dünya basınındaydı. Çünkü Yaşar Kemal, doğa-insan arasındaki ilişkiyi anlatarak sarı sıcak Çukurova’yı çok iyi tanıyordu ve betimliyordu. Teneke, Çukurova’daki çeltik ağalarının halk üzerindeki baskısını, köylünün yaşamış olduğu sıkıntıları, genç kaymakamın önyargılara rağmen saf duygularla yaşamış olduğu mücadelesini çevre-insan, insan-insan, doğa-doğa gibi mekân ve zamanların hikâyesine erişilerek yazılmış bir roman ve tiyatro oyunu olma özelliği gösteriyordu. İzlenimim, Yaşar Kemal’in yazdığı Toroslar’ın yamacında bir Anadolu kasabasında oynanan oyun Teneke’nin aslında Ankara’da yazılmış olmasıdır. Yani, işlemeyen bir bürokrasiyle idealist genç bir kaymakamın oyunun sonunda Kars’a sürülmesi aynı zamanda doğa-insan mücadelesinin de bir ürünüdür. Suyun kullanımı, artan sivrisinekler ve sıtma hastalığı…  Her şeyin birbiriyle ilişkili olduğu bir düzendir aslında oyunda anlatılan.    

Yaşar Kemal’in “Allah’ın Askerleri” adlı 1978 yılında yayımlanan romanı ise, sokakta çalışan çocuklar ile yaptığı röportajlardan oluşuyor. Edebiyatın daha farklı bir dalı olarak değerlendirildi eser. Kurgusal dolayımı ve gerçekliğin yansımasının halka dayanarak oluşturulmasının yaratmış olduğu hissiyat, daha az yaşamış çocukların hikâyesinin yeni adıydı: “Allah’ın Askerleri”

Eser yayımlanmadan önce, ‘Çocuklar İnsandır’ başlığı ile dizi röportajlar halinde 14 Eylül-26 Ekim 1975 tarihleri arasında Cumhuriyet gazetesinde yayınlanmıştı. Kıyıda kalmış çocukların hikayesiydi.

İnce Memed, Binboğalar Efsanesi, filme çevrilen Yer Demir Gök Bakır, filme çevrilen Yılanı Öldürseler, Ağrı Dağı Efsanesi, Karıncanın Su İçtiği, Fırat Suyu Kan Ağlıyor Baksana, Çıplak Deniz Çıplak Ada ve daha birçok eserin yaratıcısı Yaşar Kemal sarı sıcak Çukurova’dan sesleniyor.

1950’li yıllar köy gerçekçiliği ile şekillenirken, 1980’li ve 1990’lı yıllarda artık hikayeler kentin bunalımına, doğu-batı histerisine, yabancılaşmaya; aydın yalnızlığına, kadın-erkek ilişkilerine uzanır. Post-modern edebiyatın örneğin, Yusuf Atılgan’ın Aylak Adam eseri örneği ile yalnızlık, aydın, aile gibi kavramlar tekrar sorgulanılmaya başlar. Modernist roman olma özelliği göstermesine rağmen, post modernite, modernitenin oluşamayan yeni yönelimlerini keşfetmeyi sağlıyordu. Yani modernite sonrası. Modernite sonrası, yerel ile küreselin aşılamayan kopuş noktalarını da temsil eder. Edebiyat alanındaki bu ikilem ve kopuş, Orhan Pamuk edebiyatı için de yeni ve kapsamlı bir rüya gibidir. Post-modernist edebiyat, parçalı, kimliksel kaygılarla bu çoklu yapıyı, toplumsal sanatsal perspektifi bireye yöneltmiştir. Türkan Şoray’ın yönetmenliği üstlendiği,  Yılanı Öldürseler ve Onun Hikayesi’nde vücut bulan Esme’si töre ve aşkı anlatır. Binboğalar Efsanesi adlı romanın sonunda:

…”Hızır ile İlyas dünyanın bir yerinde buluşurlar. Onlar buluştukları an dünyadaki bütün yaşam durur, tekmil canlılar ölürler. Hemen sonra da  daha gür, daha canlı, daha doğurgan dirilirler. Ve biri mağrıptan, birsi de maşrıktan kopup gelen iki yıldız gökyüzünün ortasında tokuşur, birleşirler. Birleşip ışık olurlar, yeryüzünün üstüne top top sağılırlar.”

Böyle bir buluşma, Yaşar Kemal’in sarı sıcak sayfasında Çukurova’nın sesidir.

Türk Romanı Hakkında Düşünsel Bir Çerçeve

Osmanlı İmparatorluğu’nun yaşadığı yıkım ve tarihsel bir kopuşun sonucu olarak yeni Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulduğu dönemin tarihsel bağlamı, Erken Cumhuriyet Dönemi Türk romanı hakkında içeriksel olarak bir gözlem verisi sunacaktır.  Yeni bir toplum inşa edilmiş, siyasal, sosyal, kültürel dokusu ve kurumlarıyla 1923-1950’li yıllar arası Cumhuriyet’in inkılap tarihi şekillenmiştir. Bu dönemde şekillenen edebiyat ürünleri, yeniden inşa edilen ulus devlet anlayışında, “toplumu değiştirme ve ilerleme” konusuna odaklanmıştır ve dönemin ruhuna uygun bir biçemle değer kazanmıştır.

Cumhuriye Dönemi Türk Edebiyatı

Pozitif düşünsel mirasla, sanatın edebiyat alanında, “toplumsal inşa ve toplum mühendisliği” gibi toplumsal bellekte ideolojik bir işlevle yapılanmasına neden olmuştur. Modernleşme dinamikleri kapsamında ulus devletin inşası, yeni bir milli kimlik inşası ile süreci “tarihsel bir kopuş” olarak okumak gerekiyor.  Barış Acar, “Bitmeyen Tanzimat” adlı eserinde, Türkiye’de düşünsel dünyada sanat alanıyla birlikte genel eğilimin pozitif anlamda son on yılda bir dönüşüm yaşadığını kanıtladığını gösterdiğini belirtiyor ve yorumluyor. Elbette bu yorum, Acar’ın belirttiği üzere, karşı yöne doğru bir hareketle de ortaya çıkabiliyordu; Acar’a göre, Türkiye’de yaşanan entelektüel dönüşüm de Janus’un öteki yüzü gibidir (Acar, 2019:12).   

Acar’ın kendi cümleleriyle belirttiği üzere, “kent kültüründen edebiyata, sinemadan çağdaş sanatlara kadar iktidar oyunları içinde kendine varlık alanı belirlenmiş dil, yüz yıllık ulusal üst kimliklendirme çabası, ötekine düşmanlık, dinsel bağnazlık vb. gibi unsurlarla harmanlanan bu karşı yön, bütün ezber ve klişeleriyle git gide kendi karanlığını koyultmakla meşgul (Acar,2019:12).

Dönemin koşullarıyla uyumlu bir ruhla, sosyal ve siyasal hareketlilik başlamış, resmi devlet ideolojiyle birlikte değişen şartlarla Türk edebiyatında roman türünde, “modernleşme dinamikleri, çağdaş bir toplum bilimci, kadın hakları” toplumsal duyarlılık ön planda olan konular arasında girmiştir. Toplum bilincinde edebiyat, tarihsel bir veridir aynı zamanda bu dönemde. Sözlü tarihin daha farklı bir sözel hikâye aktarıcısı gibi, entelektüelin o zamanı yaşıyor gibi veya yaşıyor oluşuyla, kültürel araç seti ve belleğiyle ilerler, anlam kazanır.  Bu sanatsal bilincin yükselmesinde, tarih, toplum ve edebiyat iç içedir. Kökten değişim ve yenileşme duygusu bu dönemin ruhudur.

Çağdaşlaşma, ulus olma bilinci, Anadolu’yu anlamak ve ilerlemek duygusu, aydın kavramının sorunluğu ve değişimleri gibi konular Erken Cumhuriyet Dönemi Türk romanlarının parçası olmuştur. Çok partili siyasal hayata kadar (1946), Türk romanı Cumhuriyet’in kuruluşu fikriyle uyumlu olarak ilerler. Halide Edip Adıvar, Reşat Nuri Güntekin’in özel ve tematik olarak Yeşil Gece adlı romanında medreseli bir öğretmenin ikilemini ve mücadelesini, toplumsal değişimi konu alması, Yakup Kadri, Refik Halid gibi yazarlar I. Dünya Savaşı ve Kurtuluş Savaşı çevresinin yani dönemin koşullarını yansıtır.  Tematik olarak Yeşil Gece adlı roman eleştiri türünde bir örnektir.

Yazın türü açısından, Erken Cumhuriyet dönemi Türk romanı, “Anadolu, aydın sorumluluğu, Cumhuriyet’in resmi ideolojisiyle yakın bir ekolle doğrudan halkı konu edinmesi, savaşın etkileri, inkılaplar” temel konularıyla, sosyal değişimleri Cumhuriyet düşüncesinin sorumluluğu ile birlikte konu edinmiştir. Estetik kaygılar ve memleket edebiyatı dengeli bir ahenkle ilerlemiştir. Elbette bütün bu ilerleme düşüncesinin içinde aydınlar kendi ikilemlerini yaşayarak halk içinde kendi yalnızlığını da yaşar. Yakup Kadri’nin Yaban adlı eserinde romanın kahramanı İstanbullu aydın Ahmet Celal ile köylüleri ayrı düşüren ve onlara ikilem yaşatan toplumsal ve siyasal zemin de unutulmayacaktır.

Böyle bir bilginin edebiyatında, “toplum, edebiyat ve tarih” iç içe olmuş, toplumsal belleği uyandırmak edebiyatın o dönemin toplumsal manzarasını ve toplumsal sınıflarını daha iyi görebilmemiz açısından tarihsel bir veri olarak işlev kazanarak resmedilmesinin koşullarını hazırlamıştır.

Tanzimat Edebiyatı Geçişte Bir İz mi Yoksa Canlanmanın Tercümesi mi?

Halil İnalcık, Tanzimat’ın, Osmanlı İmparatorluğu dâhilinde egemen Müslüman tebaa ve Hristiyan kavimler arasındaki ilişkilerin bir safhası olarak düşünüldüğünü belirtmiştir.  Osmanlı İmparatorluğu, Batı uygarlığı adını verebileceğimiz “kültür” bütünüyle hiçbir zaman ilişkisini kesmediği yorumu getiriliyor.  Osmanlı romanı, “Türk modernleşmesi” kaynağı olarak, edebiyat alanında yazarlar; en çok, “sokak, kadın ve toplumsal cinsiyet rolleri, üst sınıf erkeğin Batılılaşma karşısında aldığı tutumlarla” ilgili olarak hem dönemsel canlanma hem de değişimlerle toplumsal geçişi aktarmaya başlamışlardır.

Tanzimat Edebiyatı, Cansu Işık, Edebiyat Gazetesi

Osmanlı kadınının toplum içerisindeki görünümünde 19. yüzyıldan itibaren değişmeler başlar. Her ne kadar değişim ve dönüşüm kökleri farklı kelimeler olsa da, Osmanlı toplumundaki “çağrışım” alanlarını aktarmak açısından edebiyatın kültürel işaretlerinden şimdiki zamana “canlanma” arayışının nereye denk düşeceğini izler ve izletir.  Okur-yazar oranının artmasıyla kadının kimlik arayışı da hızlanır. Osmanlı seçkinleri arasında, modernleşme hareketinin ilk zamanlardan beri kadınların özgürlüğe kavuşmalarını konu alan yayınlar arasından başladığı yorumlanmakta ve aktarılmaktadır. Aktarmaya çalışacağım eserler, Osmanlı toplumunun “kimlik ve kültür” alanını anlamak açısından önem taşımaktadır. Bu eserler, Samipaşazade Sezai’nin “Küçük Şeyler” adlı hikâyesi, Şemseddin Sami’nin “Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat’ı” adlı romanında geçişin izleri konu olarak yer alacaktır.  Geçişte bir iz mi yoksa canlanmanın tercümesi mi?

Samipaşazade Sezai, “Küçük Şeyler” 

“Dünyada bir zerre yoktur ki güzel yazılmak şartıyla bir mevzu-i mühim addedilmesin”

Yazar küçük şeylerin, ayrıntıların önemini vurgular. Der ki: “Alem-i şemsin ahvalini tasvir etmekle bir hurdebini böceğin kalbini teşrih eylemek edebiyatça müsavidir.”

“Küçük şeyler” i anlatmaya neden olan duyarlılık nasıl tanımlanabilir? İlk hikâye örneği olma özelliği gösteren eserde, “kaygı, özlem, hayal kırıklığı, sıkıntı, aşk acısı içinde yaşayan âşık, esnaf, cariye, bekçi, oyuncu, mahalle kadınları, gençler, tiyatro seyircileri, sokak adamları” gibi kalabalık bir kadroyu anlatmıştır. Bu kitap, Servet-i Fünun yazarlarını da etkilemiştir. Samipaşazade Sezai’nin (1858-1936), 1890 yılında yayımlanan ve biri çeviri olan mukaddime ile birlikte sekiz metinden oluşan “Küçük Şeyler” adlı kitabı, edebiyat tarihinde “Batılı” anlamda öykü türünün ilk örneği olarak geçmektedir. Nihat Sami Banarlı, kitabın “realist Fransız edebiyatının” etkisi altında olduğunu belirtmiştir. Daha sonrası için  “Hürriyet” çağrışımlarının ve seslerinin duyulmasına da yarayacaktı.

“Bu Büyük Adam Kimdir?” adlı hikâyesinde, anlatan, akşamüzeri, çoğu kere, Taşkasap’tan Beyazıt’a kadar yayan gidip gelir ve gezintiye çıkar. Akşam gezintilerinin ona tanıttığı bir adamdan bahseder:

“-Bu büyük adam kimdir?“ diye sordum. Bu soru sebepsiz değildi. Çünkü adamın her hal ve tavrını o günlerde Fransızca hocamızdan okuduğum “Büyük Adamların Hayatı” adlı kitabın tariflerine ve nitelemelerine tamamıyla uygun buluyordum. Kıyafeti  (Kıyafet ilmi olarak bahseder)  ve tavırları ile kitaptaki anlatıyı hatırlatan bu adam, onun Victor Hugo mu yoksa Rousseau mu olduğunu mu bile düşündürmeye başlar. 

Bu büyük adamın yırtılmış yakasını düzelterek, çamurlar içindeki “fesini” giyerek, Aksaray’da karanlık sokaktaki ilim yuvası olan evine, o perişan haliyle girdiğini görmek gerçekten pek dokunaklıydı.

Erkeğin kılık kıyafeti hakkında bilgilendirmede bulunmaktadır. Hikâyenin sonunda yazar, şairlerin, bilginlerin en büyük eserlerinin ümitsizlik ve öfke durumlarında yazdıkları olduğunu belirtmiştir. 

“-Victor Hugo’nun bir eseri, J.J. Rousseau’nun Emile’i öyle bir zamanda kaleme alınmamış mıydı?

“Niçin bu sokağın karanlığından bir bilgi güneşi doğmasın?”  diyerek, yazar haykırır. 

Bu hikâyede, anlatı hep sokakta geçer. Geniş mekân olarak metin İstanbul üzerine kuruludur. Hikâyede büyük adamın okuma yazma bilmeyip, gizliden cahilleri de suçladığı görülür. Ve tütüncüye mektup okutur. Bu hikâye, bir çocuğun hayal dünyasında şekillenir. 

“Hiç” adlı hikâyesinde ise, yirmi yaşındaki bir gencin ömrünün mücadele ile geçmesi üzerine, annesi ile kız kardeşinin geçimi için gündüzleri simsarlık, mağazalarda satıcılık, matbaalarda işçilik eder, geceleri de tapu doldururdu. Annesine ilaç almak için fedakârlığı üstelenir. Yaya olarak yola çıkar. Arkadaş olduğu birkaç kişi onu, Hristiyan bir kızla tanıştırır. Soru sormaya başlar:

“…Etrafındakilerin haline vakıf oldukları için ettikleri zorlayıcı ricaya karşı bir kere kalkıp yine oturdu.  Setresini iliklemek, fesini düzeltmek istediyse de eli titrediği için başaramadı. Hep bu hareketleri kadınlara has olan meraklı bakışlardan geçmişti. Bir dakika sonra hep birlikte konuşmaya başladılar. Kız ara sıra kendisine de hitap ederek birçok sorulara girişti. Paris’e gitmiş miydi? Londra’yı görmüş müydü? Operayı dinlememiş, vodvili alkışlamamış mıydı?”

Zavallı genç kahkahalar arasında hayal kırıklığıyla ayrılır. 

“Meğer o eşitlikçi tebessüm, kendisine değil, bütün âleme, bütün eşyaya aitmiş.”

…

Şu kelimeyle sona ermez mi: “Hiç”.

“Düğün” adlı hikâyede, Dilsitan adlı on dört-on beş yaşlarında güzel bir odalığı (cariye) anlatır. Genç kız Behçet Bey ile evleneceğinden emindir. Ancak, Dilsitan, Behçet Bey’in, zengin bir ailenin kızı olan Sitare Hanım ile evleneceğini öğrenince bayılır. Dilsitan histeri krizleri geçirir ve göğsündeki ağrılardan şikâyet eder. Genç kız veremdir. Behçet Bey, düğün masraflarını karşılamak ve dedikoduları önlemek için Dilsitan’ı satılığa çıkarmaya kalkarsa da, “satılmak için vücuden mükemmel olması lazım gelen Dilsitan’ın bir ciğeri eksiktir. Artan öksürükleri herkesi ve özellikle Bey’i rahatsız ettiği için, kızı evin ücra köşesinde rutubetli bir odaya yatırırlar. Düğün gecesi üst katta Behçet ile Sitare’nin evlilikleri kutlanırken, alt katta Dilsitan can çekişmededir. Hikâyede yine kadınların kılık kıyafeti ile de bilgi verilmektedir:

“-Dilsitan Kalfa? Sen bizim gelin hanımı görmedin mi? Ben hanımla beraber komşunun düğününde gördüm. Ne güzel, ne güzel. Behçet Bey yaşmaklı görmüş, hep böyle bayılıyormuş.”

 “Ocak”, özellikle Fatih Sultan Mehmet dönemi sonrasında, kadın ile erkeğin yaşam alanlarını birbirinden kesin bir biçimde ayıran hane anlayışına terk etmiştir. Erkeklere özgü olarak yapılandırılan “Selamlık” ve kadınların yaşam alanı olarak biçimlendirilen “Harem” olarak.  

Bu dönemde devlet, kadınların giyim ve kuşamlarını önemli bir sorun haline getirmemekteydi. Ancak, Tanzimat dönemi ile birlikte, kadınlar, artık Batı’dan esinlenerek oluşturulan hukuk çerçevesinde tanımlanmaya başlandı. Bazı yorumculara göre, kültürel ve siyasal ayrışmalar, kadın haklarının çerçevesinin bazı çevrelerde hassasiyet yarattığını özellikle belirtmiştir. Bu bağlamda Küçük Şeyler adlı hikâye kitabında Müslüman ve Hristiyan kadını ayrımına gidilmiş, Müslüman kadının yaşamı ve giyimi hakkında kısa bilgiler betimlenmiştir. Hikâyenin üslubundan dolayı, yani şiirsel anlatım hayal kırıklıklarının ifade edilişi “edilgenliğin” önüne geçmiştir.

Şemseddin Sami, Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat

Eser ilk roman olma özelliği göstermektedir. Aşk ve modernleşme tarihimizin geçmişi iç içe geçmiş bir roman olmasıdır. Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat (1875), Şemseddin Sami’nin yirmi iki yaşında kaleme aldığı bu eser Türk edebiyatında ilk roman denemelerinden olması özelliğiyle Batılı roman tarzının bazı temel unsurlarını getirmesi bakımından edebiyat tarihimizde önemli bir yere sahiptir. Bu romanda gençlerin birbirleriyle istemeden evlendirilmelerinin doğuracağı kötü sonuçlar üzerinde duruyordu.

“-Ah biçare karılar! Bizi hiç insan sırasına koymazlar! Babalarımız, istedikleri adamlara bizi hediye verircesine verirler. O adamların tabiatını hiç sormazlar. Biz o adamlarla geçinecek miyiz? Bize ne derler, “işte seni filanca adama vereceğiz. Biz sükût ederiz. Ama gönlümüz ne der?”

“Yarın öbür gün beni mektepten alacaklar. Yaşmak, ferace, bilmem ne giydirecekler. O vakit nasıl görüşeceğiz?”

 Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat’ta olaylar ağırlıklı olarak ev içinde geçmektedir ve anlatımlar buna bağlı olduğu için daha çok ev içi tasvirleri yapılan eserde dış çevreye ve tabiata çok az yer verilmiştir. Aşk daha çok insanın doğası yani şahsı ve hürriyeti ile bağdaşmaktadır.   Ailenin gençler üzerindeki aşırı baskısı incelenmiştir.  Bu eserde de, Rıfat Bey’in 11 yaşında Gülizar adında cariyesi vardır. Bu eserin de eski-yeni kutuplaşmaları ve bu kutuplaşmalar etrafındaki polemikleri de barındırmaktadır. Mektepli-mektepsiz ayrımı ve gelenekler içindeki yeri Saliha Hanım’ın bakışından anlatılır:

“-Mektepten nasıl çekileceğim? Nasıl yapacağım? Ben cahil kalacağım diyerek ağladım, sızladımsa da fayda vermedi. Pederim:

-“Ona merak etme kızım. Ağlama kuzum. Bu adettir. Kız on –on bir yaşını geçtiği gibi yaşmaksız, feracesiz sokağa çıkamaz. Biz âdetin haricinde nasıl hareket edebiliriz? Herkes sonra bize gülecek. Ama derslerini merak edeceksin. Senin derse sevdan olduğu vakitte kendi kendine de bildiğini iletebilirsin. Ben de sana bazı defa ders verebilirim. Ne yapalım? İşte hala kızlar için mahsus mekteplerimiz, kadın hocalarımız yok ki… Erkek mektebine on beş yaşında bir kız nasıl gidebilir, diyerek bana teselli vermek istediyse de benim asıl keder ettiğim şey Rıfat Bey’in müfarakati olduğundan, hiçbir vechile müteselli olamadım. Tenha bir yere çekildim. Ağlamaya başladım.”

Geleneksel yaşam ile modern yaşam arasında derin bir uçurum ortaya çıkmıştır. Değişimin izleri, Batılılaşmak ya da modern olmak bir zihniyet meselesiydi artık.  Hayli farklı bir geçiş dönemi olarak görünse de Tanzimat,  modernleşme dinamiklerinin “kültür, kimlik” gibi statik olmayan dönüşüm alanlarındaki “çağrışım” manzarasını şimdiki zamanlara geçişte bir iz mi yoksa canlanmanın tercümesi mi sorusunu sormayı gerektiriyor.

1932-2025 © Edebiyat Gazetesi
ISSN 2980-0447